NKPI

Maraqlı Məlumatlar

Sizin tanıdığınız və tanımadığınız Albert Eynşetyn

I Məlumat

Eynşteyn 1879-cu ildə martın 14-də Alman şəhəri Ulmda, mühəndis-elektrik ailəsində anadan olmuşdur. Onun riyazi istedadı erkən aşkar olmuşdur və o, öz ilk elmi işini 1895-ci ldə yazmışdı.

1903-cü ildən Eynşteyn Berndə patent bürosunda işləmişdi, akademik vəzifəni isə 1908-ci ildən tutmuşdu. Patent bürosunda işləyərək o, elmi məqalələr çap etdirirdi ki, onlardan dördü 1905-ci ildə çıxmışdı və müasir fizikanın inkişafı üçün fundamental işlər oldu.

Eynşteyn elmi qeydlərinin çoxu onun ədəbi irsinin bir hissəsi oldu. Onların sayəsində biz görə bilirik ki, ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin son elementlərini vahid tamda toplamaq üçün onun dahi ağılı necə işləyib.

Eynşteyn iki dəfə ailə qurub. Onun birinci arvadı 1903-cü ildə Milevo Mariç oldu. Bu kəbindən iki oğulu doğulub. Qans Albert və Eduard.

Eynşteyn 1919-cu ildə Milevodan boşanıb və elə həmin ildə Elza ilə evlənib.

1929-cu ildə Albert Eynşteyn Alman fizika cəmiyyətinin Maks Plank medalını almışdır və medalı Plank özü təqdim etmişdir. O, həmçinin 1921-ci ildə fizika üzrə Nobel mükafatını almışdır və 1925-ci ildə Böyük Britaniya Kral cəmiyyətinin Kopli medalına layiq görülüb.

Eynşteyn musiqini çox sevirdi və hələ gəncliyində əla skripkaçı idi. Sonralar o, tez-tez musiqiyə müraciət edirdi.

Eynşteynin həyatında qravitasiya yeganə cazibə qüvvəsi deyildi: hesab edilir ki, iki kəbindən əlavə onun çoxlu eşq macərası olub.

1933-cü ildə Almaniyada Hitler hakimiyyətə gəldikdə yahudi Eynşteyn ölkəni tərk edir. O, qısa müddətdə İngiltərədə qalır.

1940-cı ilin oktyabrın 1-də o, ABŞ vətəndaşlığı alır. Alim Nyu-Cersi ştatında Pristonda 1933-cü ilin oktyabrından yaşayırdı.

1945-ci ildə Xirosima və Naqasaki atom bombası ilə bombalandıqdan sonra Eynşteyn atom silahları üzrə nəzarət uğrunda çıxış edən alim-atomçularının Fövqəladə komitəsinin yaradılmasında iştirak edib.

Eynşteyn sionist hərəkatını müdafiə edirdi, yəhudi dövləti yaradılması uğrunda çıxış edib. İsrail dövləti yarandıqdan sonra gənc dövlətin birinci baş naziri David Ben-Qurion 1951-ci ildə Eynşteynin qonağı olub.

Eynşteyn qarın boşluğu aortasının anevrizmindən 1955-ci ilin aprelin 18-də vəfat edib. O, xəstəxana çarpayısında yatarkən son nəfəsinə qədər işləməkdə davam edib.

II Məlumat

Eynşteynin uşaqlığı.

Albert Eynşteyn həyatda olduqca inamsız başlanğıc etdi. O, kifayət qədər gec danışmağa başlayıb və ilk sözü özünün iki yaşı tamam olduqdan sonra deyə bilib. Bəziləri düşünüblər ki, o, inkişafdan qalır, Eynşteynlərin qulluqçusu bəzən onu “ağılsız” adlandırmışdı.

Məktəb günləri.

Kiçik Eynşteyn onun evindən uzaqda olmayan katolik məktəbinə gedirdi. O, tək uşaq idi və çox vaxt konstruktor yığımı ilə məşğul olurdu və ya boş boşuna gəzirdi, həmyaşıdlarının oyununda iştirak etmirdi. Doqquz yaşında o, yuxarı məktəbə – Münxein mərkəzində Luitpold gimnaziyasına daxil olur. Burada səylə çalışan Eynşteyn təbiət elmləri və riyaziyyatı asanlıqla öyrənirdi. On beş yaşında riyazi analizi öyrəndi. Məhz məktəbdə Eynşteyn ilk dəfə olaraq özünün məşhur nüfuza sayğısızlığını göstərdi və onu bir çox müəllimlərin iltifatından məhrum etdi.

Gənc musiqiçi.

Erkən yaşlarından Eynşteyn musiqi istedadını göstərmişdir. Onun anası gözəl pianino ifaçısı idi, o, oğlu üçün skripka müəllimi tutmuşdu və tezliklə Eynşteyn həvəskar skripkaçı olmuşdu. O, klassik musiqini dərindən sevirdi, xüsusən də Motsartın əsərlərini. Eynşteyn musiqiyə bu vurğunluğunu ömrü boyu itirməmişdi. 1920-ci illərdə bir dəfə o, qonşunun Motsartın pianinosunda necə ifadə etdiyini eşidərək öz skripkası ilə qonşunun yanına getmişdi. Eynşteyn sadəcə duetdə ifa etmək istəyirdi. Deyirlər ki, o, həmçinin astranom və televiziya aparıcısı ser Patrik Mur ilə birlikdə də musiqi ifa edib.

III Məlumat

Eynşteynin kompası.

Eynşteynin 4 və ya 5 yaşı olanda atası ona naviqasiya kompası hədiyyə edib. Alberti o, dərindən maraqlandırır ki, katuşkanı nə qədər fırlatsan da həmişə ox verilən istiqaməti tapır, sanki görünməyən qüvvənin, Yerin maqnit sahəsinin təsiri ilə.

Kitab.

1880-cı illərdə Albertin elmə erkən marağı Maks Talmud adlı gənc adam sayəsində əlavə stimul alıb. Yəhudi ənənəsinə uyğun olaraq həftədə bir dəfə Eynşteynlər bu pulsuz tələbə-həkimi evlərində qəbul edirdi və nahar yeməyi verirdi. Albertin inkişaf edən istedadına və onun fiziki tədqiqatlara marağına diqqət yetirən Talmud özü ilə dərslikləri gətirir və onları oğlan üçün qoyurdu. On yaşlı Eynşteyn o vaxtın gözəl elmi-populyar kitablarını oxuyurdu. Sonralar o, riyaziyyata, həndəsəyə, sonra isə fəlsəfəyə də keçir.

İşıqlı velosiped.

1895-ci ildə on altı yaşlı Eynşteynin ağlına onun həyatında ən əhəmiyyətli olan fikir gəlir. O, işıq şüası ilə yanaşı olaraq velosiped sürmək fikrinə gəlir. Əgər işıq da adi obyektlər kimi hərəkət  edirsə, onda ona münasibətdə velosipeddə şüa hərəkətsiz, fəzada donmuş kimi görünməlidir deyə Eynşteyn düşünmüşdü. Eynşteyn aydınlaşdırmışdır ki, əslində hər şey tərsinədir. On il sonra bu ideya rüşeymi ona imkan verdi ki, işıq sürətli hərəkət edən obyektlər və fəza və zamanın öz təbiəti haqqında bizim təsəvvürlərimizi əsaslı şəkildə dəyişən nəzəriyyəni yaratsın.

IV Məlumat

Cənuba köçmə.

1894-cü ilin payızında vəziyyət Eynşteyni məcbur etdi ki, İsveçrəyə köçsün. Onun atasının və dayısının elekrotexniki müəssisəsi müflis oldu və ailə İtaliyaya köçdü ki, istehsalı bərpa etsin. Albert Münxendə qalmalı oldu ki, Luitpold gimnaziyasında təhsilini başa çatdırsın. Amma, o, tək qalaraq kədərlənir. Bu və onun qiyamçı ruhunun məktəbdə qəbul olunmaması Eynşteyni getməyə şövq edir. O, Sürix poltexnik institutuna – məşhur Politexnikoma daxil olmaq istəyirdi, baxmayaraq ki, birinci kursa lazım olan yaşa çatmamışdı. Amma, Alberti Almaniyanı tərk etməyə məcbur edən bir səbəb də var idi. Bu da on yeddi yaşına qədər hərbi xidmətə getmək idi. Bütün alman kişiləri hərbi xidmətdə olmalı idi, bu perspektiv isə istənilən növ tabeçiliyi sevməyən Eynşteyni dəhşətə gətirirdi.

Aarauda təhsil.

1895-ci ildə qəbul imtahanından kəsildikdən sonra Eynşteyn müəyyən müddətdə sürix Politexnikomunda oxumağı unutmalı olmuşdu. O, riyaziyyatdan imtahanı əla vermişdi, amma, xarici dildən, botanikadan və zoologiyadan bilikləri yetərli olmadı (bu fənlər Eynşteyni çox da maraqlandırmır və onlara az diqqət yetirirdi). Bu zaman ərzində Almaniyaya qayıtmaq istəməyən Eynşteyn  Sürixdən 40 km aralıda olan Aarau şəhərciyindəki kontonal məktəbə gedir. Tədrisin yerli stili Almaniyada olduğundan olduqca çox real idi: burada qaydalara tabe olmaq və əzbərləmək əvəzinə burada fikir azadlığı və individuallıq rəğbətləndirilirdi. O, məktəbi sinifdə ikinci olaraq bitirir.

Vintelerlər.

Aarauda yaşayaraq Eynşteyn Vintelerlər ailəsi ilə yaxınlaşır. Yerli məktəbdə tədris mühitində öz intellektual evini taparaq o, Vintelerlərdə mənəvi evi tapır. Onlar Albertonun çoxlu liberal və sosialist baxışlarını bəyənirdilər və ailənin atası Yost ona kömək edir ki, elə dəyərləri qəbul etsin ki, alim bütün həyatı boyu təbliğ edir.

V Məlumat. Sürix Politexnikomu

Yeni şagird.

1896-cı ildə Albert yenidən Sürix və politexnik institutuna qəbul imtahanları verir və 6 mümkün xaldan 5,5 bal toplayır. O, qəbul olunur. Eynşteyn riyaziyyat və fizikanın tədrisi üzrə mütəxəssis olmalı idi. Amma, onun sərbəstliyi və orjinal ideyaları problemlər yaratmağa başladı. Tədrisin nəzəri aspektlərini əla öyrənərək və Ceyms Klark Maksvellin termodinamikasını və elektromaqnetizm nəzəriyyəsini mənimsəyərək o, nadir hallarda praktiki məşğələlərə gəlirdi.

Tənbəl!

Müəllimlər Münxendə Eynşteynə tətbiq olunan tədris metodlarını ona tətbiq etməkdə çətinlik çəkmirdilər. 1895-ci ildə o, birinci dəfə qəbul imtahanından kəsildikdə fizika kafedrasının müdiri Henrix Veber Eynşteynə təklif etmişdi ki, Sürixdə qalsın və o, tam hüquqlu tələbə olmasa da kafedranın mühazirələrində iştirak etsin. Eynşteyn imtina edir. Bu, Albertin əks ruhu Veber ilə onun münasibətlərinin güclü pisləşməsindən çox əvvəl olmuşdu. Veber inciyərək deyir: “Eynşteyn, siz olduqca ağıllısınız. Amma, sizdə olduqca böyük qüsur var: siz dözmürsünüz ki, kimsə sizə göstəriş versin”. Eynşeynin ünvanına ən kəskin iradı riyaziyyat professoru German Minkovski etmişdi. O, Eynşteyni “tənbəl” adlandırmışdı. Sonralar Minkovski öz sözünü geri götürmüşdü.

Universiteti bitirmək.

Eynşteyn Poltexnikomu 1900-cü ildə bitirmişdi və ümumi bala görə həmkursları arasında dördüncü olmuşdu. Şübhəsiz ki, onun günahkarı eksperimental fizikaya və onda maraq oyatmayan hər şeyə sevgisizliyi idi. Ümumi balı hesablayarkən elmi işə görə bal da nəzərdə tutlurdu. Eynşteyn istəyirdi ki, tədqiq etsin ki, Yer “efirdən” keçərək necə hərəkət edir. Nə vaxtsa hesab olunurdu ki, bu substansiya işıq dalğaları göl üzərində ayrıldığı kimi işıq dalğalarını keçirir. Amma, bu iş Veberin xoşuna gəlmir. Nəticədə Eynşteyn baxış üçün istilik haqqındakı işini təqdim edir ki, özünün etirafına görə heç bir maraq doğurmurdu. Bütün vəziyyətləri nəzərə alaraq, güman ki, ona sevinmək lazım idi ki, o, ümumiyyətcə diplom alıb.

VI Məlumat. Aşiq olan Eynşteyn

Mileva Mariç.

Eynşteyn ilə bir kursda oxuyan və kurs beşincisi kimi qurtaran gənc qadın Mileva Mariç idi və o, Eynşteyn ilə inistitutu qurtarmamışdan iki il əvvəl məhəbbət əlaqəsinə girmişdi. O, Eynşteynin elmə sevgisini paylaşırdı. Cütlük 1903-cü ildə evlənmişdi və Mariç Eynşteynin üç övladının anası olub. Nəhayətdə Eynşteynin iş ilə ciddi məşğuliyyəti və digər qadınlara münasibəti Milevanın səbr kasasını doldurur. Onlar 1919-cu ildə boşanırlar. Mileva Mariç 1948-ci ildə vəfat edib.

Elza Lyovental.

Eynşteynin Mileva Mariç ilə kəbni üçün dağıdıcı faktor onun Elza Lyovental ilə münasibəti oldu. O, Eynşteynin hər iki tərəfdən qohumu idi: Eynşteynin və Elzanın anaları bacı idi, Elzanın atası isə Eynşteynin atası ilə əmi oğlu idi. Eynşteyn Elzanı uşaqlıqdan tanıyırdı, amma, Berlinə gedərkən 1912-ci ildə orada Elza ilə maraqlanır. Mariçdən fərqli olaraq Elza elm ilə maraqlanmırdı və müəyyən mənada evdar xanım idi. O, çox yaxşı kompanyon idi və iş və həyatın digər çətinliklərindən yorulan Eynşteynin qayğısına qalırdı. Onlar 1919-cu ildə ailə qururlar.

Hər yerdə qadınları özünə məftun edən kişi.

Eynşteynin həyatı boyu sayagəlməz qədər sevgi məcarası olub. Onun məşuqələri arasında müxtəlif sosial təbəqələrdən olan qadınlar olub. O, hətta Elzaya evlənmək təklifini Elzanın 20 yaşlı qızı İlzeyə əli və ürəyini təklif etmək imkanını yoxladıqdan sonra etmişdi. Doya bilməyən Eynşteyn katibəsi Betti Noyman ilə də eşq məcarası yaşamışdı.

VII Məlumat. Bern

Patent bürosu.

1900-cü ildə Eynşteyn Politexnik institutunu bitirərək 2 il akademik vəzifə axtarışında uğursuz vaxt keçirir. Onun axtarışları iki səbəbdən çətinləşmişdi: Birincisi, onun sahəsi – nəzəri fizika nisbətən yeni elm sahəsi idi və vakant yerlər az olurdu. İkincisi, hansı ki, daha əhəmiyyətli idi, Eynşteynin  əksliklər ruhu ona gətirib çıxarır ki, Sürix professorlarının hansısa birindən təqdimat almaq mümkün olmur. 1902-ci ildə o, öz cəhdlərini dayandırır və Berndə İsveçrə patent bürosuna işə qəbul olunur. Bu işi də ona dostu Marsel Qrossman kömək edir. Marselin atası büronun direktoru ilə tanış idi. O, “Üçüncü dərəcəli texniki ekspert” vəzifəsinə işə qəbul olunur.

“Olimpiya akademiyası.”

Berndə yaşayaraq Eynşteyn iki dostu Moris Solivin və Konrad Qobixt dərnək təşkil etdilər və onlar müntəzəm olaraq elmi və fəlsəfi söhbətlərə toplaşmalı idilər. Onlar öz cəmiyyətlərini “Olimpiya” Akademiyası adlandırırdılar. Cəmiyyət qısa müddətdə yaşadı, Solovin və Qobixt tezliklə Berni tərk edirlər, amma, bu üç kişi bütün həyatları boyu dost olaraq qalır.

Möcüzələr ili .

Sərbəst vaxtlarında Eynşteyn elmi axtarışlarla məşğul olurdu. 1905-ci ildə onun cəhdləri öz bəhrəsini verdi və onun adı beynəlxalq elmi arenada parlamağa başladı. Bir il müddətində Eynşteyn 4 elmi işini çap etdirdi ki, onların hər biri inqilabi oldu. Əvvəlcə o fotoelektrik effektin izahı üçün yeni yaranmış kvant nəzəriyyəsi sahəsini (bəzi metallar işıqda elektronlar buraxır) istifadə etmişdi. Sonra o, broun hərəkətinə müraciət edir və onu atomların toqquşması ilə əlaqələndirir, bununla da mübahisəyə səbəb olan bu hissəciklərin mövcudluğunu sübut edir. İki sonuncu işdə  o, özünün xüsusi nisbilik nəzəriyyəsini əsaslandırır.

VIII Məlumat. Eynşteynin uşaqları

Qans Albert.

Qans Albert Eynşteyn 1904-cü ilin mayın 14-də Albert Eynşteyn və onun birinci həyat yoldaşı Mileva Mariçin ailəsində doğulub. Eynşteyn böyük təşəbbüska

rlıqla öz texniki vərdişlərini oğlu üçün oyuncaqlar yaratmağa, xüsusi halda kibrit qutuları və simlərdən istifadə edərək maşın – funikulyor yaratmağa istifadə edirdi. Amma ata və oğul arasında münasibət çox vaxt gərgin idi. Valideynlərinin boşanması səbəbindən Qans Albert Eynşteynə incikliyini gizli saxlayırdı. Onun on beş yaşı olurkən bəyan edir ki, mühəndis təhsili almaq istəyir. Eynşteyn bundan çox hiddətlənir, axı bu peşə onun atası və dayısını elektrotexniki şirkətin müflisləşməsi səbəbindən maliyə iflasına salmışdı. Nəhayətdə Qans Albert Berklidə Kaliforniya universitetində mühəndislik professoru olur.

Eduard.

Eduard (Tete) Eynşteyn Albert və Milevanın ikinci oğlu idi və 1910-cu ildə doğulmuşdu. Albert ilk illərdə bu oğluna da yaxşı diqqət yetirirdi, amma, o böyüdükdə və valideyinləri boşandıqdan sonra onlar nadir hallarda görüşürlər. Eduard Sürix universitetində tibbi öyrənir, o, istəyirdi ki, psixiatr olsun. Amma, taleyin sərt təsadüfü nəticəsində Eduard özü ağır psixi xəstəliklə – şizofreniya ilə xəstələnir və bu səbəbdən də o, həyatının çox hissəsini pisixi klinikalarda müalicə olunur. Amma, həmin klinikalarda pirimitiv üsulların istifadəsi indi hesab edilir ki, onun vəziyyətini pisləşdirmişdi. O, 1965-ci ildə insultdan vəfat etmişdi. O, heç vaxt ailə qurmamışdı.

Lizerl.

Eynşteyn və Milevanın üçüncü uşağı qız idi və ona Lizerl adı vermişdilər. O, 1902-ci ildə doğulmuşdu. O vaxt Eynşteyn və Mileva evlənmək üçün vəsaitə malik deyildilər. Berndə yaşayaraq Eynşteyn patent bürosunda işə qəbul olunmağa hazırlaşırdı və hörmətli dövlət məmuru kimi ona qeyri qanuni doğulmuş uşaq lazım deyildi. Odur ki, Lizerlin mövcudluğu gizli saxlanılırdı. Eynşteynin qızı olması haqqında məlumatı dünya 1986-cı ildə bildi.

IX Məlumat. Yüksələn ulduz

Professor Eynşteyn.

Baxmayaraq ki, 1905-ci ildə, onun “möcüzələr ilində” Eynşteyn 4 novator işlərini çap etdirsə də, onun arzu etdiyi akademik vəzifəni əldə etməsi üçün daha 3 il vaxt lazım oldu. 1908-ci ildə nəhayət onu Bern Universitetində dərs deməyə buraxdılar, privat-dosent olaraq. Amma iş vaxtı və əmək haqqı kifayət qədər deyildi ki, patent bürosundan işdən çıxsın. Dərs demək tam hüquqlu professor vəzifəsi almaq üçün məcburi praktika idi. Və o, istədiyinə nail olur: Eynşteyn Sürix universitetində nəzəri fizika professoru vəzifəsini alır.

Praqaya.

Digər universitetlərin fizika kafedraları professor Eynşteynin istedadına diqqət yetirməyə başladılar. Eynşteynin məşhurluğu genişlənməyə başlayır və ona həsəd aparırlar. Bu həsəd o həddə çatır ki, 1910-cu ildə onu Praqadakı nüfuzlu Karl-Ferdinand universitetində professor vəzifəsini tutmaq üçün müsabiqədə iştiraka dəvət edirlər. Və müəyyən olunmuş prosedurlardan sonra 1911-ci ildə Eynşteynə vəzifə verilir. Amma, Sürix onu mübarizəsiz buraxmaq istəmir və vəd edir ki, onun əmək haqqını 20%-dən çox artıracaq. Məhz Praqada Eynşteyn xüsusi nisbilik nəzəriyyəsindən daha geniş və olduqca daha mürəkkəb ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə böyük addım atdı, tədricən qravitasiya sahəsində işığın təhrif olunmasını nəzəri olaraq necə əvvəlcədən görməyi tədricən izah edərək.

...sonra isə Berlin.

1912-ci ildə Eynşteyn Praqadan Sürixə qayıdır ki, artıq İsveçrə federal texniki institutuna çevrilmiş Politexnikomda nəzəri fizika kafedrasında işləsin. Amma, ona Berlin universitetində professor vəzifəsi təklif olunduqda həqiqi sıçrayış baş verir. O vaxt bu universitet dünya elmi institutları arasında lider mövqeyində idi. Bundan başqa Eynşteyn Berlin kayrer Vilhelm fizika institutunun direktoru olmalı idi və Prussiya akademiyasına daxil olmalı idi.

X Məlumat. İstəmədən məşhurluq

Hamının dilində.

Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi çap olunduqdan sonra (xüsusən də ingilis astrofiziki Artur Eddinqton işığın sınması haqqında onun hipotezini təcrübi olaraq sübut etdikdən sonra) Albert Eynşteyn təkcə elmi dairələrdə yox, bütün dünyada da məşhur oldu. Mətbuat onu sevdi. Cəmiyyət də onunla maraqlanırdı.

Eynşteynomaniya.

1921-ci ildə Albert Eynşteyn amerika səfərinə gedir və onu böyük fanatizm ilə qarşılayırdılar. O, səyahətə Nyu Yorkda başlayır, sonra Vaşinqton, Çikaqo, Prinston, Harvard, Xortvord və Klivlend. Nyu Yorkda Eynşteyni eskort ilə küçələrdən buynuzlardan çıxan səslər və şadlıq edən tamaşaçıların səsləri altında keçirirdilər. Vaşinqtonda alim Ağ evə dəvət olunur və prezident Uorren Qardinq tərəfindən qəbul edilir. Eynşteynin mühazirələrinə biletlər tamamilə satılmışdı.

Qırmızı ayaq altı.

Eynşteynin şöhrəti keçici deyildi. 1921-ci ildə o, ABŞ-ın şərq sahillərinə və Orta Qərb regionuna səyahət edir, 1931-ci ildə yenidən gəlir ki, Qərb sahillərinə getsin. O, müəyyən müddət Kaliforniya texnoloji institutunda olur (Amerikanın ən yaxşı elmi tədqiqat mərkəzlərindən biri) və astronomlar Kainatın genişlənməsini tədqiq edərkən Vilson dağında abservatoriyaya baş çəkir. Hollivuda səyahət zamanı o, artist Çarli Çaplin ilə görüşür. Onu Çarli Çaplin ilə möhkəm sol siyasi baxışlar birləşdirirdi və onlar dostlaşırlar.

XI Məlumat. Nobel mükafatı

Fizikada xidmətlərinə görə.

Eynşteyn 1921-ci ildə fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb. “Nəzəri fizika qarşısında və xüsusən də fotoelektrik effektinin izahına görə”. Gizli olaraq qalır ki, öz dövrünün ən dahi fiziki fizika üzrə bu mükafatı nə üçün belə çox gözləməli olub. 1920-ci ildə mükafat Eynşteynə verilmir. Onun ümumi nisbilik nəzəriyyəsi sübut olunduqdan sonra alimə olduqca böyük diqqətin olması çoxlarını belə düşünməyə məcbur etdi ki, o, özü özünü təklif edir. 1921-ci ildə ümumi heyrətə o səbəb oldu ki, Nobel komitəsi Eynşteynin xidmətlərini etiraf etməmək üçün ümumiyyətcə mükafatı verməməyi qərara alır. Yalnız 1922-ci ildə alim keçmiş tarixlə 1921-ci ilə görə mükafata təqdim olunur (1922-ci il üçün mükafatı isə Danimarka fizik-nəzəiyyərçisi Nils Bor alır). Eynşteynin reaksiyası olduqca xarakterikdir: o, Yaponiyaya getməyə üstünlük verir və mükafatı şəxsən almaq istəmir.

İsveç alimentləri.

Eynşteyn heç vaxt şübhə etməmişdi ki, nə vaxtsa, Nobel mükafatı alacaq, odur ki, 1918-ci ildə Mileva ilə ayrılıq şərtlərini razılaşdırarkən o, öhdəlik götürür ki, gələcəkdə Nobel fondundan alacağı pulun hamısını Milevaya verəcək. 1921-ci ildə mükafatın pul ekvivalenti 121572 isveç kronu və ya 32250 dollar idi, o da indiki 400000 dollara bərabərdir. Tarixçilər mübahisə edirlər ki, Eynşteyn öz vəədini yerinə yetiribmi. 2006-cı ildə aşkar olunmuş dəlillər təsdiq edir ki, çox güman ki, pulun çox hissəsini əmanətə qoyub və Böyük depressiya zamanı iqtisadi tənəzzül dövründə onu itirib.

Nisbiliyin olduqca böyük paradoksu.

1921-ci ildə mükafat Eynşteynin yeganə “Nobel” mükafatı oldu. Bu mükafat ona işıq şüalanmasının tədqiqi və “nəzəri fizika qarşısındakı xidmətlərinə görə” verilmişdi, bu formul heç də təsadüfən belə qeyri-müəyyən verilməyib. Ola bilsin ki, elmin ən böyük ədalətsizliklərindən biri odur ki, Nobel komitəsi onun XX əsrin fizikasının iki sütunundan biri olan nisbilik nəzəriyyəsini qəbul etməmişdi.

XII Məlumat. Digər mükafatlar

Kopli medalı.

Nobel mükafatından başqa Eynşteyn çoxlu sayda digər elmi mükafatlar almışdır. 1925-ci ildə London kral cəmiyyəti (təbiət haqqında elmlərin inkişafı üzrə) ona Kopli medalı verib. 1709-cu ildə öz vəsiyyəti ilə cəmiyyətin mükafatının pul hissəsini təmin edən ser Qodfri Koplinin şərəfinə adlandırılan mükafat Nobel mükafatlarından demək olar ki, iki yüz il yaşlı idi. İngilis təşkilatından mükafat almaq xoş idi. 1920-ci ildə Eynşteynə məlumat gəlmişdi ki, o, Kral astranomiya cəmiyyətinin qızıl medalına layiq görülüb, amma bu təşkilatın bilik cəhətdən səthi olan bir qrup üzvü alman-isveç yəhudiyə mükafat verilməsinə etiraz etdilər, nəticədə medal geri çağırılır. Lakin, onlar sonralar öz fikirlərini dəyişdilər və Eynşteyn 1926-cı ildə həmin medalı aldı.

Maks Plank adına medal.

1929-cu ildə Eynşteyn nəzəri fizika sahəsində xüsusi uğurlarına görə Alman fizika cəmiyyətinin Maks Plank adına medalın adına layiq görülüb. Mükafat Eynşteynin çoxdankı dostu və kolleqası Plank tərəfindən şəxsən təqdim olunub.

Yüz illiyin adamı.

1999-cu ikin iyunun 14-də, alimin ölümündən 44 il sonra Albert Eynşteynin şəkli “Taym” jurnalının üz qabığında yer aldı. Buna səbəb o idi ki, o, jurnalın tərtib etdiyi iyirminci əsrin ən nüfuzlu adamlarının siyahısında Tereza Ananı, Mahatma Qandini və Bil Qeytsi qabaqlayaraq birinci olmuşdu.

“Taym”ın redaktorları qeyd etmişdilər ki, iyirminci əsr hər şeydən əvvəl onun elmi – və texnologiyası ilə yadda qalacaq , bu sahələrdə isə Eynşteyn həqiqi əfsanə idi. O, əvvəllər də 4 dəfə “Taym”ın üz qabığında əks olunmuşdu. 1929-cu il 18 fevral nömrəsində onun vahid sahə nəzəriyyəsindən qeydlər verilmişdi. 1938-ci il 4 aprel nömrəsində onun nasist Almaniyasından Prinstona qaçması qeyd olunmuşdu. 1946-ci ilin 1 iyul nömrəsində onun atom bombası haqqında qeydləri verilmişdi. 1979-cu ilin 19 fevral buraxılışı isə alimin 100 illiyinə həsr olunmuşdu.

XIII Məlumat. Ağılın oyunları

Təfəkkürün gücü.

Eynşteyn nə qədər ağıllı olub? Biz bunu dəqiqliklə heç vaxt bilməyəcəyik, çünki, o, heç vaxt rəsmi olaraq intellektual əmsalı yoxlama testindən keçməyib. Amma, alimlər məlum olan məlumatlar əsasında onun Ay-Kyusunu təxminən qiymətləndirməyə cəhd ediblər. İntellekt şkalasına uyğun olaraq insanın əqli inkişaf göstərici aşağıdakı formul üzrə hesablanır:

ƏY:HY·100=AY–Kyu. ƏY – əqli yaş, HY – həqiqi yaş (xronoloji). İntellektuallıq əmsalı ümumi əqli inkşafı əks etdirir, odur ki, Eynşteyn riyaziyyat və fizika sahəsində parlasa da bu təminat vermir ki, o, həmin səviyyədə qabiliyyəti digər sahələrdə də, məsələn, dili bilməkdə də göstərə bilərdi.

Dahi üçün resept.

Amma, Eynşteynin dahi uğurları təkcə onun intellektual qabliyyəti ilə izah edilmir. Eynşteynin digər istedadları və qabilliyyətləri var idi ki, ona ağlasığmaz yüksəklikləri əldə etməkdə kömək etmişdi. Öz təxəyyülü və yaradıcı vərdişləri sayəsində o, elə məsələlərin həllini tapa bilirdi ki, digər alimlərin heç ağlına da  gəlmirdi. Onun məqsədyönlülüyü və inadlı işi onun bir çox hallarda yemək yeməyi də unutdururdu. Məsələn, ümumi nisbilik nəzəriyyəsini formalaşdırarkən praktiki olaraq əldən düşənə qədər işləyirdi. Onun diqqətini cəmləşdirmək sahəsində əfsanəvi qabiliyyəti ona kömək edirdi ki, o, heç bir xarici qıcıqlandırıcılara, hətta ən səs-küylü qıcıqlandırıcılara diqqət yetirməsin. Bir dəfə onun  şərəfinə qəbulda Eynşteynin tənlikləri yazmağa o qədər başı qarışır ki, onun çıxış növbəsinin çatdığını hiss etməyib.

Qik sindiromu.

2003-cü ildə Oksford və Kembric universitetlərinin alimləri elan edirlər ki, Eynşteyn Asperger sindromu kimi məşhur olan yüngül formada autizmdən əziyyət çəkə bilərdi.

XIV Məlumat. Albert Eynşteyn kim olub?

Xeyirxahlığın təsadüfi təzahürləri.

Albert Eynşteynin şəxsiyyətini təkcə iti ağıllılığı və riyazi qabiliyyəti müəyyən etmirdi. Ona məxsus gözəl keyfiyyətlər arasında xeyirxahlıq da var idi. Amerikada həyatının son illərində o, tez-tez yerli məktəbin şagirdlərinə riyaziyyat və təbiət elmlərini öyrədirdi, həm də tamamilə ödənişsiz. Bir dəfə o, kasıb tələbə-jurnalistə müsahibə verir. Tələbənin müəllimi demişdi ki, əgər o, planetin ən dahi alimindən müsahibə ala bilsə, ona yüksək bal verəcək. Qəribə də olsa iş onun öz ailə üzvlərinə gəldikdə onun xeyirxahlığı sanki yox olurdu. Eynşteynə azadlıq lazım olurdu.

Ekssentrik.

Eynşteynin siması dağınıq saçlı, fikirləri dağınıq professorun obrazının əsası oldu. Bir dəfə Eynşteyn yağış altında şlyapasını çıxarır və onu belə izah edir: Mənim saçlarım dəfələrlə suyun təsirinə dözmüşdü, amma, mən bilmirəm ki, mənim şlyapam bu təsirə neçə dəfə dözəcək. O, heç cür istiqamətlənə bilmirdi və çox vaxt gəzərkən azırdı, hətta bir dəfə o, kafedranın katibinə zəng edərək öz evinə necə getməli olduğunu soruşub. Belə heyrətləndirici fikir dağınıqlığı onun sevimli məşğuliyyəti – parus gəzintisində təhlükəli olurdu, axı onun yaxta-klub yoldaşları dəfələrlə onu xilas etmişdi. Eynşten klassik ekssentik idi və buna görə onu sevirdilər.

Sırtıq.

Baxmayaraq ki, adətən o, özünü sadə aparırdı və ünsiyyətdə sadə idi, bəzən Eynşteyn ağlasığmaz təkəbbürlülük və sırtıqlıq nümayiş etdirirdi. 1901-ci ildə metalların xassələri subatom hissəcikləri elektronların köməyi ilə təsvir olunan məqaləni oxuduqdan sonra onun müəllifinə – alman Qisenski universitetinin professoru Paul Drudeyə məktub yazır, onun arqumentlərində bəzi şeylərin çatışmazlığını göstərir və dərhal da onu işə qəbul etməyi xahiş edir. Drude ona heç bir razılıq ifadə etməyən cavab göndərdikdə Eynşteyn and içir ki, onu elmi jurnallarda məhv edəcək. O, tənqidçilər qarşısında öz nəzəriyyəsini də belə hörmətsizliklə müdafiə edirdi.

XV Məlumat. Din

İtirilmiş yahudi.

Onun həyatında olan çoxlu digərləri kimi Albert Eynşteynin din ilə qarşılıqlı münasibəti xarakterik  olaraq qeyri ənənəvi idi. O, yahudi ailəsində doğulmuşdu və bu ailədə dinə və ənənələrə böyük diqqət yetirilmirdi: valideynləri hətta onu katolik məktəbinə vermişdilər, yahudi məktəbinə yox. Orada o, ümumiyyətcə, katolik inamına aid materialı həvəslə öyrənirdi və bəzən də digər şagirdlərə tapşırıqları yerinə yetirməkdə kömək edirdi. Gimnaziyaya daxil olduqda o, ilk dəfə olaraq iudizm ilə formal tanış olur. Bu din ona çox maraqlı gəlir və o, böyük ruh yüksəkliyi ilə ənənələri gözləyir ki, ola bilsin ki, bu onun qiyamçı naturasının və valideynlərinin dini etinasızlığına etirazın ilkin ifadəsi idi.

Ateist – bir günlük.

Eynşteynin iudizm ilə maraqları tezliklə öz yerini elmə verdi. Gimnaziyada dərslərdən boş vaxtlarda Eynşteyn ciddi olaraq dahi alimlərin və filosofların əsərlərini oxuyurdu. Rasionalizm ruhunda yazılar Albertdə belə bir ruh yaratmışdı ki, Bibliya onu aldadıb. Həyatının sonuna qədər təşkilatlanmış dinin formalizminə Eynşteynin antipatiyası qalsa da, sonralar o, Allaha tam inamsızlığı inkar edir, gözəlliyə və şeylərin qaydalılığına yeni inam əldə edir. Bundan başqa, o, aşkar olaraq ateizmə gülürdü, onu fanatizmin formalarından biri hesab edirdi.

Spinozanın Allahı.

Eynşteyn səmada saqqallı insanın bəşəriyyəti yaxşı işlərə görə mükafatlandırdığı, pis işlərə görə cəzalandırdığı inancının yerinə belə ideyaya gəlir ki, Allah təbiətin harmoniyasında özünü göstərir. Bu fikri Holland filosofu (XVII əsrdə yaşamış) Benedikt Spinoza irəli sürmüşdü. Eynşteyn 1929-cu ildə demişdi: “Mən Spinozanın mövcudluğun nizamlanmış harmoniyasında özünü göstərən allahına inanıram, o allaha yox ki, insan varlığının taleləri və hərəkətləri ilə maraqlanır”. Bu fəlsəfə hətta Eynşteynin elmi işlərinə də təsir etmişdir: bir dəfə o, etiraf etmişdir ki, elmi nəzəriyyənin üstünlüklərini qiymətləndirərək bəzən özüm-özümə sual verirəm ki, hər şey Allah tərəfindən belə düşünülübmü.

 

XVI Məlumat. Amerikaya köç

Mühacirət.

Eynşteyn guya ki, 3 ay məzuniyyətə getmək adı ilə (Amerikaya) 1932-ci ildə Almaniyanı tərk edir. Amma, qəlbinin dərinliyində o bilirdi ki, heç vaxt qayıtmayacaq. Ölkədə antisemit əhvali ruhiyənin qalxması getdikcə onun həyatını ağırlaşdırırdı, dövlətin iqtisadi tənəzzülündə yahudiləri günahlandıran Hitlerin populyarlığı artdıqca vəziyyət daha da pisləşirdi. Nəticədə Hitler hakimiyyətə gəlir və 1933-cü ildə Almaniyanın kansleri olur. Bir aydan bir qədər çox keçmiş Eynşteyn bilir ki, onun Berlindəki mənzili sındırılıb və o, özü isə Hitlerin məhv edilmək üçün siyahıya alınmış yahudilər siyahısına daxil edilib. Həmin ildə Eynşteyn son dəfə Sürixə gəlir, sonra Belçikada və İngiltərədə sığınacaq alır, eyni zamanda Birləşmiş Ştatlarda daimi sığınacaq almaq ilə məşğul olur.

Prinston.

Albert Eynşteyn ilk dəfə olaraq Nyu Cersidə Prinstona 1921-ci ildə birinci Amerika səyahətində gəlmişdi və dərhal bu yeri sevmişdi və mühacirətdə olarkən də bu yerdə yaşamağı seçmişdi. Amma, təsadüf də yardımçı olur. Eynşteynə maarifçi Abraham Fleksner müraciət edir. O, həmin vaxtda Prinstonda yeni tədqiqat mərkəzi – Perspektiv tədqiqatlar institutu yaratmaq ilə məşğul idi və orada işləməyə razılıq verəcək istedadlı alimlər axtarırdı. Ağır danışıqlardan sonra Eynşteyn razılıq verir, beləliklə o, həm ev əldə edir, həm də iş. Hətta onun xahişi ilə özü ilə mühacirət edən yahudi assistent Uolter Mayerə də iş alır.

Azadların torpağı.

Amerikanın söz azadlığı, fikir azadlığı və fərdilik doktirinası Eynşteynin şəxsi dəyərləri ilə əla uzlaşırdı. 1940-cı ilin 22 iyunda amerika vətəndaşlığına rəsmi imtahan verənə qədər Eynşteyn bir neçə il Prinstonda mühacir izni ilə yaşamışdı. O, 1940-cı ilin oktyabrın 1-də tam hüquqlu vətəndaşı oldu.

XVII Məlumat. Müharibə izləri

Hörmətli cənab Prezident.

1933-cü ildə macar əsilli fizik Leo Silord elə proses yaratdı ki, nəticədə atomun nüvəsi Eynşteynin E=mc2 formuluna uyğun enerji ayrıla bilər, hissəciklər isə digər nüvələrlə toqquşa bilər və bununla da onları enerji ayırmağa məcbur edə bilər. Altı il sonra, 1939-cu ildə Silord başa düşdü ki, uranın parçalanması, yeni kəşf olunmuş fenomen elə “nüvə zəncirvari reaksiyasını” buraxa bilər ki, ağlasığmaz gücə malik bomba yaratmaq olar. Keçmişdə Silord artıq Eynşteyn ilə əməkdaşlıq etmişdi və müharibəyə az qalmış yenidən onunla əlaqə yaradır. O, Eynşteyni razı sala bilir ki, öz təsirindən istifadə etsin və şəxsən prezident Ruzvelti xəbərdar etsin. Eynşteyn prezidentə məktub yazır.

Manxetten layihəsi.

Tarixçilər onunla razıdırlar ki, Eynşteynin Ruzveltə məktubu amerika atom bombası yaradılması üzrə proqramın – Manxetten layihəsinin başlanmasına təkan olub. Buna baxmayaraq Eynşteynin özünə – alman sosialistinə – uyğun buraxılış verilmədi və atom silahı hazırlamaq işində iştiraka heç vaxt dəvət etmədilər. Əvvəldən Eynşteyn söylədiyi kimi Hitlerin alim yahudiləri qovması Osi ölkəsinin çökməsini əvvəldən müəyyən etdi. Eynşteyn bombanın yaradılmasında dolayı yolla iştirak edib. O, Pristonda radioaktiv uran yanacağının müxtəlif izotoplarını ayırmağa imkan verən texnologiyanın inkişafı üzərində işləyirdi.

Əsrin satışı.

Eynşteynin Manxetten layihəsində minimum olsa da o, ABŞ-ın hərbi səylərini başqa cür müdafiə edirdi. Məsələn, o, yapon buxtalarında minaların optimal yerləşmə sxemini müəyyən etmək üçün riyazi analiz aparmışdır. Amma, ehtimal ki, onun ən təsirli və qeyri-ənənəvi addımı xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi haqqında özünün 1905-ci ildə çap etdirdiyi məqalənin əlyazmasının surətinin yaradılması və 1944-cü ildə Kanzas-Sitidə auksiona çıxarması oldu.

XVIII Məlumat. Eynşteynin mədəni irsi

Albert Eynşteyn adına sülh mükafatı.

Eynşteyn sülh uğrunda kompaniyalarda aktiv iştirak edirdi, xüsusən də öz həyatının son illərində, atom bombasının dağıdıcı gücünü gördükdən sonra. 1979-cu ildə anadan olmasının 100 illiyi şərəfinə onun varidatını saxlayanlar qərara alırlar ki, Albert Eynşteyn adına sülh Mükafatı fondu yaradılsın. Bu fondun ilk addımı o oldu ki, Eynşteynin fəlsəfəsinə uyğun olaraq dünyada sülhə daha çox xidmət göstərən adam üçün hər il 50000 dollar mükafat ayrılsın. Bu mükafatı alanlar arasında Kanadanın keçmiş baş naziri Per Tryudo (nüvə silahlarının azaldılması sahəsində səylərinə görə), AFR-in keçmiş kansleri Villi Brandta (ADR ilə əlaqələrin yaranmasına kömək etdiyinə görə) və nüvə tərkisilahı uğrunda mübariz Cozef Rotblata verilib.

Yahudi universiteti.

Yahudi-sionistlər uzun müddət istəyirdilər ki, öz tarixi vətənlərində universitet yaratsınlar. Nəticədə Yerusəlimdə Yahudi universiteti yarandı. Kampus rəsmi olaraq 1925-ci ildə açıldı və Eynşteyn onun himayədarlar şurasının birinci tərkibinə daxil olub. Alim vəsiyyət edib ki, onun ölümündən sonra onun bütün kağızları universitetə verilsin, həmçinin tapşırılıb ki, universitet gələcəkdə onun ədəbi irsinə və Corbis fotoagentliyində onun saxlanılan şəkillərinə görə qonorar da univeristetə verilsin. Yahudi universiteti həmçinin onun arxivini idarə edir (ümumilikdə 40000-dən çox sənəd). Arxivlər Kaliforniyada yerləşən “Eynşteynin kağızları” layihəsi ilə sıx əməkdaşlıq edir ki, Eynşteynin əsərləri 25 cilddə çap olunsun (onlardan onu artıq Prinston universitetinin nəşriyyatı tərəfindən çap olunub).

Albert Eynşteyn medalı.

Eynşteyn medalı hər il fiziklərə görkəmli elmi-tədqiqat işlərinə görə və ya Albert Eynşteyn ilə əlaqəli işlərə görə verilir. İlk olaraq bu medal 1979-cu ildə Kembric universitetinin professoru Stiven Xokinqə verilib.

XIX MəlumatSiyasi Elm

Sosial-demokrat.

Eynşteynin ədalət hissi və onun sinifi ayrılığa nifrəti onun kəskin sol baxışlarını müəyyən etdi. Və hər halda o, sovet ruhunda avtoritarizmdən uzaq idi. Eynşteynin sosializmin şəxsi azadlıq, söz azadlığı və individualizm ilə qırılmaz əlaqəli idi, alim sosial demokrat idi. Bu inamları bütün ömrü boyu daşıyıb. Özünün möhkəm sol mövqeyinə baxmayaraq Eynşteyn hesab edirdi ki, bütün dünyada sülhün bərqərar olması istənilən millətin müəyyən siyasi modelindən daha əhəmiyyətlidir. O, həmçinin hansısa istənilən bir partiyanın üzvü olmaqdan qaçırdı, bunu düşüncənin tənbəllik nişanəsi hesab edirdi.

Prezident Eynşteyn.

1952-ci ildə Eynşteynə imkan yarandı ki, öz siyasi ideallarını həyata keçirsin. İsrailin birinci prezidenti Xaim Veysman vəfat etdikdə 1952-ci ildə ölkənin baş naziri David Ben-Qurion ictimaiyyətin təzyiqinə tabe olaraq Eynşteyndən soruşur ki, o, prezident vəzifəsini tutmaq istəyirmi. Lakin, alim imtina edir, etiraf edir ki, o, insanlarla ünsiyyət vərdişinə malik deyil, idarəçilik məharətinə malik deyil. O, qeyd edir ki, hər şeydən əvvəl siyasətçi yox, alimdir.

“Qırmızı təhlükə”.

İkinci dünya müharibəsindən sonra Birləşmiş Ştatlarda kommunizm təhlükəsi ilə əlaqədar qorxu yarandı. ABŞ və SSRİ arasında rəqabət müharibədən sonrakı Almaniyanın iki yerə – Qərbi və Şərqi Almaniyaya bölünməsinə səbəb oldu. Həmin vaxt Sovet İttifaqı öz nüvə proqramını işləyib hazırladı, Amerikanın məmurlarının bir hissəsi sovet cəsusu elan olundu. ABŞ-da antikommunist fəaliyyəti başlandı ki, ona Viskonsin ştatından olan Cozef Makkarti rəhbərlik edirdi. Əksər açıq sosialistlər və intellektuallar kommunistlərlə əlaqələri olması baxımından yoxlamaya məruz qaldılar. Eynşteyn də onların arasında idi.

XX Məlumat. Eynşteynin digər sahələrə təsiri. Yeni Eynşteynlər

Riçard Feynman. Amerika fiziki Riçard Feynman Manxetten layihəsinin – atom bombası yaratmaq sahəsində amerika proqramının aktiv iştirak etmişdir. O, fizikaya öz əhəmiyyətli xidmətlərini 1940-cı illərdə göstərmişdir. Pol Dirakın işlərini inkişaf etdirməyə və elektromaqnit sahələrinin və yüklü hissəciklərin qarşılıqlı təsirinin kvant nəzəriyyəsini – kvant elektrodinamikasını inkişaf etdirməyə kömək etmişdir. Eynşteyn kimi Feynman da ağlasığmaz ekssentirik və dahi mütəfəkkir idi. Onu Eynşteyn ilə nitqlərinin gec inkişaf etməsi birləşdirirdi: o, üç yaşına qədər danışmayıb. Ola bilsin ki, məhz bu səbəbdən hər iki alim obrazları istifadə etməklə fiziki problemləri həll etməyi sevirdi; Eynşteyn fikirdə eksperiment aparırdı, Feynman isə kvant nəzəriyyəsi üzrə hesablamaları həyata keçirmək üçün işləyib hazırladığı diaqramlar sistemini istifadə edirdi.

Stiven Xokinq.

Əlil arabasına bağlı olan britaniya fiziki Stiven Xokinq ehtimal ki, məhz o adamdır ki, əksəriyyət onu Eynşteynin davamçısı hesab edir: o sadəcə dahi deyil, o, məhz Eynşteynin maraqlandığı şeylərlə məşğul olur – qravitasiya və kosmologiya ilə. 1970-ci illərdə Xokinq aşkar etdi ki, qara dəliklər kvant hissəcikləri şüalandıra bilər. Onun zamanda səyahətin hətta adına sevgisizliyi Eynşteynin kvant nəzəriyyəsinə nifrətinə oxşar idi. Xokinq böyük partlayış haqqında düşünürdü və belə bir ideya irəli sürdü ki, Kainat təkcə fəzada yox, zamanda da sərhədsiz ola bilər – “sərhədlərin olmaması haqqında ehtimal”. Öz tədqiqatlarında o, həmçinin cəhd edir ki, qravitasiyanı kosmologiya ilə birləşdirsin.

Edvard Uitten.

Bu ad hamıya tanışdır, amma əksər həmkarları amerika alimi Edvard Uitteni hazırda işləyən fiziklərin ən dahisi hesab edir.

Yeni dünya düzəni

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı.

Fundamental fizikanın yeganə modelinə Eynşteynin inamı onun dünya düzəni haqqında onun təsəvvürlərində də əksini tapmışdı. O hesab edirdi ki, dünya düzənini bütün xalqları bir bayraq altında birləşdirməklə yaratmaq olar. Alim ehtimal edirdi ki, idealda bu vahid dünya dövləti yaratmaq yolu ilə əldə oluna bilər. Amma, hətta Eynşteyn özü də bunun mümkünsüz olduğunu bilirdi. Odur ki, o, “millət üstü təşkilat” yaratmağı təklif edirdi və hesab edirdi ki, bu təşkilat milli dövlətlərə təsir edə bilər və hərbi gücə malik ola bilər ki, əksikləri və sülhə təhlükəni aradan qaldıra bilsin. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı İkinci Dünya müharibəsindən sonra yarandı və Eynşteynin ideyasını qismən də olsa özündə ifadə etdi. Amma, Eynşteyn hiss edirdi ki, BMT-yə güc və azadlıq çatışmır ki, həqiqətən də səmərəli olsun.

Qloballaşma.

Eynşteynin vahid dünyası qloballaşma nəticəsində daha bir qədər yaxınlaşdı və bu internetin yayılması ilə müşayət olundu. Getdikcə daha çox insan qovşağa qoşulduğundan (Facebook tipində qovşaq vasitəsi ilə ünsiyyətdə olmaq üçün, müəyyən malları almaq üçün, xəbərləri oxumaq üçün, oyunlarda iştirak edir və hətta kommersiya ilə məşğul olur, bu səbəbdən də xalqlar arasında sərhədlər dağılır. “Qlobal kənddə” onlayn həyata fərq yoxdur ki, sən Arkanzasdansan və ya Azərbaycandansan. Və İnternetdə insanların davranışlarını tənzimləyən qanunlar ləng, amma, düzgün olaraq elə dəyişir ki, sərhədləri keçə bilsin. Bu effekt artıq real dünyada hiss olunur, axı mədəniyyətlər, korporasiyalar, trendlər və ideyalar qloballaşır.

Demokratiyanın yüksəlişi.

Albert Eynşteyn müasir tarixin ən ağır dövrlərini yaşamışdır – Birinci dünya müharibəsi, nasist Almaniyasının yüksəlişi və “soyuq müharibə”. İnsanların bir-birinə qarşı qeyri-insani münasibətləri artan nüvə silahı arsenalı ilə birlikdə ona gətirib çıxardı ki, öz həyatının son on ilini Eynşteyn təkcə sülh uğrunda mübarizəyə yox, həm də söz azadlığı və şəxsi azadlıq uğrunda mübarizəyə həsr etdi.

XXI Məlumat.​ Mənim getmək vaxtımdır

Əlvida Albert.

Öz həyatının əksər hissəsini Eynşteyn mədə problemləri ilə yaşamışdı. Amma, 1948-ci ildə o, qarın nahiyəsində kəskin ağrı hiss edir və xəstəxanaya müraciət edir. Həkimlər onda aortanın qarın bölməsinin anevrizmi – insan bədəninin ən əsas qan damarının genişlənməsi və incəlməsi olduğunu aşkar edir. Onlar xəbərdarlıq edirlər ki, bir dəfə aorta dağılacaq və bu ehtimal ki, Eynşteyni öldürəcək. Bu da 7 il sonra baş verdi. O, huşunu itirdi və onu təcili xəstəxanaya apardılar. Həkimlər əməliyyatlar təklif etdilər ki, amma, Eynşteyn bilirdi ki, onun sağ qalmaq şansı olduqca azdır, odur ki, bu sözlərlə imtina edir:

“Mən öz xidmətimi etdim, getmək vaxtımdır. Mən bunu zərif edəcəm.”

Albert Eynşteyn 1955-ci ilin aprelin 18-də gecə saat birdən sonra xəstəxanada vəfat edir. Onun yatağının yanında İsrailin Müstəqillik günündə edəcəyi nitqin qaralaması və sahənin vahid nəzəriyyəsi üzrə tamamlanmamış hesablamalar tapılır. Həyatının sonuna qədər elm və humanizm onun başlıca maraqları olaraq qalır.

Kremasiya.

Qəzet başlıqları Eynşteynin ölümü xəbərini verənə qədər onun cəsədi artıq kremasiya olmuşdu (xüsusi peçdə yandırılmışdı). Alimin xüsusi təlimatına uyğun olaraq onun ölüm günü dəfn mərasimi sadə idi, yalnız ailə üzvləri və dostları iştirak edirdi. Onun külü tezliklə Delaver çayı üzərinə səpələnir. Kremasiyadan öncə Eynşteynin cəsədi adi yazılmaya məruz qalmışdı. Amma, ağlasığmaz dönüş baş verir: patoloqanatom Tomas Xarvi ailənin xəbəri olmadan Eynşteynin beynini götürür. Sonralar Xarvinin bu hərəkəti qınağa məruz qaldıqda, o, bu hərəkətinə onunla haqq qazandırır ki, elm naminə bunu edib və Eynşteyn özü də buna haqq qazandırdı.

Beyində nə var?

Xarbi Eynşteynin beynində kəsiklər edir və mikropreparatlar hazırlayaraq beyin tədqiqatçılarına göndərir, amma, onlardan yalnız bəziləri nəticələri çap etdirir. Sanki bu iyrənc hərəkət yetərli deyilmiş, Xarvi Eynşteynin beynini xəstəxanaya qaytarana qədər 43 il özündə saxlamışdı.

XXII MəlumatEynşteynin nəzəriyyələri

Materiyanın strukturu

Kapilyar yüksəlişi.

Eynşteynin ilk elmi-tədqiqat məqaləsi 1901-ci ildə Annalen der Pyhsic (“Fizikanın annalları”) jurnalında çap olunub. O, “kapilyar yüksəlişi” adı ilə məşhur olan effektə həsr olunmuşdur. Əgər dar boru içərisində su olan qaba vertikal şəkildə yerləşdirilərsə, onda su borunun içi ilə yuxarı qalxacaq. Bu effekti izah etməyə çalışan Eynşteyn ehtimal edib ki, su molekulları arasında elə güclər qarşılıqlı təsirdə olur ki, onun fikrincə ümumdünya cazibə qanununa oxşar qanuna tabe olur. Təəssüf ki, Eynşteynin nəzəriyyəsi düz olmadı. Kapilyar effekti molekulların qarşılıqlı təsirindən yaransa da, (həm mayenin, həm də borunun divarlarının) gücün riyazi forması Nyutonun cazibə qanununda yazıldığından əsaslı şəkildə fərqlənir.

Molekulların ölçüləri.

1905-ci ilin iyulunda Eynşteyn Sürix universitetində doktorluq dissertasiyası müdafiə edir. Dissertasiyada o səliqəli olaraq molekulların ölçülərini hesablamışdı. Molekullar bir-biri ilə birləşmiş atomlardan ibarətdir. Məsələn, su molekulu iki atom hidrogendən və bir atom oksigendən ibarətdir. Eynşteyn şəkərin suda məhlulunun özüllüyünü hesablamaq üçün riyazi tənlik etmişdi. Sonra, şəkər məhlulunun özüllüyü haqqında məlumatları istifadə edərək o, öz tənliyini həll etmişdi və aşkar etmişdi ki, həcmi 22,4 litr olan məhlul 20°C temperaturda, normal atmosfer təzyiqində 2,1×1023 molekula malikdir. Bu gün belə ədəd qəbul olunub: 6,022×1023 (Avaqadro ədədi kimi məlumdur). Bundan istifadə edərək Eynşteyn hər bir molekulun ölçülərini müəyyən edə bilmişdi.

Kvant titrəyişləri.

1906-cı ildə Eynşteyn bərk maddələr nəzəriyyəsi işləyib hazırladı və burada kvant mexanikasının yeni fiziki kəşfini nəzərə aldı. Bu kəşfə görə enerji yalnız ayrı-ayrı görünməyən toplularda ola bilər. Eynşteynin nəzəriyyəsinə uyğun olaraq maddə bir-biri ilə çıxıntılarla (əslində heç bir çıxıntı mövcud deyil) əlaqələnmiş atom və ya molekullardan həcmli qəfəsdir.

İşığın təbiəti

Korpuskul-dalğa dualizmi.

1905-ci ildə Eynşteyn dörd inqilabi işini çap etdirir. Məqalələrin birində fotoelektrik effektinin izahı verilir – bəzi metallar işığın təsiri ilə elektronları verə bilir. Eynşteynin izahı 1900-cu ildə alman fiziki Maks Plankın irəli sürdüyü belə bir ideyanı postulatlaşdırdı ki, işıq dispret paylarla yayılır. Plank bu ideyanı ona görə irəli sürmüşdü ki, şüalanmanın materiya ilə qarşılıqlı təsirini izah etsin. Amma, Eynşteyn onu belə qəbul edir ki, işıq dalğaları həqiqətən də hissəciklərdən – “işıq kvantlarından” ibarətdir.

Məcburi şüalanma.

Eynşteynin nəzəriyyələri müasir lazerlərin əsasını təşkil edir. Onlar “məcburi şüalanma” prinsipi ilə  fəaliyyət göstərir ki, bunu Eynşteyn 1917-ci ildə müəyyən etmişdi. Eynşteyn həmkarı Nils Borun təklif etdiyi yeni atom nəzəriyyəsindən istifadə etmişdi. Bor nəzəriyyəsinə görə elektronlar atomun mərkəzi nüvəsi ətrafında bir neçə səviyyələrdə fırlanır və hər bir səviyyənin öz enerjisi var. Atom işıq fotonlarını udduqda elektronun energetik səviyyəsi yüksəlir. Foton şüalandıqda əks proses baş verir. Eynşteyn Bor modelini 1900-cü ildə Plankın işləyib hazırladığı şüalanma nəzəriyyəsinin inkişafı üçün tətbiq etməyə cəhd göstərmişdi.

Ştark-Eynşteyn qanunu.

Ştark-Eynşteyn qanununu XX əsrin əvvəlində Eynşteyn və alman fiziki Yoxannes Ştark bir-birindən asılı olmadan kəşf etmişdi. Əslində o təsdiq edir ki, şüalanma materiyanın fiziki və kimyəvi dəyişməsinə səbəb olur və hər bir şüalanma fotonu materiyanın yalnız bir atomuna və ya bir molekuluna təsir edə bilir. Başqa sözlə, maddənin N atomlarında şüalanma vasitəsi ilə dəyişiklik yaratmaq üçün onlar ən azı N fotonlarla bombarduman edilməlidir. Odur ki, bəzən bu qanun fotokimyəvi ekvivalentlik qanunu adlanır. Eynşteynin xidmətini qeyd etmək üçün fotokimyada istifadə olunan şüalanma intensivliyi vahidinə onun adı verilib. Bir “eynşteyndə” fotonların sayı Avaqadro ədədinə bərabərdir.

Elektromaqnetizm

Fotoelektrik effekti.

İşığı metal üzərinə yönəldin və o, elektronları verəcək. Bu, fotoelektrik effektidir. Onu ilk dəfə 1887-ci ildə alman fiziki Henrix Hers aşkar etmişdir. Eynşteyn öz cavabını 1905-ci ildə verdi. Bunun üçün o, beş il öncə öz həmkarı Maks Plankın təklif etdiyi ideyanı əsas götürdü. O, ehtimal edirdi ki, işıq diskret paylarla – “kvantlarla” yayılır və onların hər birinin enerjisi işıq şüalanmalarının tezliyi ilə mütənasibdir. Eynşteyn başa düşür ki, elektronlar işıq kvantları ilə toqquşmalar nəticəsində azad olur və bu, o vaxt baş verir ki, onların hər birinin enerjisi elektronu yerində saxlayan enerjidən çox olsun.

Eynşteyn – de Xaaz effekti.

1915-ci ildə Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi yarandı. Elə həmin ildə Eyşteyn holland fiziki Vander Yoxannes de Xaaz ilə əməkdaşlıq edərək bilmək istəyirdi ki, keçiricinin maqnit sahəsi ilə onda olan elektronların kvant spinləri arasında əlaqə necədir. Onlar aşkar etdilər ki, əgər maqnit material, məsələn, dəmir keçirici katuşkanın arasında olursa, onda katuşkanın yaratdığı maqnit sahəsi materialı fırlanmağa məcbur edir. Bucaq momentinin saxlanması qanunu deyir ki, fırlanmanı nə yaratmaq nə də dayandırmaq olmaz. Odur ki, materialın fırlanması eyni, amma, onun daxilində əks istiqamətə fırlanma ilə balanslaşdırmalıdır. Alimlər bunu onun elektronlarının maqnit sahəsi ilə eyni istiqamətli fırlanması kimi interpretasiya etmişlər.

İfrat keçiricilik.

1911-ci ildə holland fizik Xeyke Kamerlinq-Onnes aşkar etdi ki, bəzi metallarda mütləq sıfıra yaxın temperatur (-273°C) təsiri olduqda elektrik müqaviməti kəskin azalır. Onnes ifrat keçiricilik adlandırığı bu fenomeni mənfi 269°C-ə qədər soyudulmuş civənin misalında nümayiş etdirir. 1922-ci ildə Eynşteyn bu effektin nəzəri tədqiqatını çap etdirir. Məqalədə o göstərir ki, cərəyan keçiricilik zonası adlanan molekulların əlaqələnmiş zənciri ilə ötürülür.

Xüsusi nəzəriyyənin əsasları.

Efir.

19-cu əsrdə fiziklər hesab edirdilər ki, işıq dalğaları “efir” adlanan substansiyanın bütün fəzasını dolduran zərif dalğalardır, səthindəki incə dalğalara oxşar olaraq. Amma, 1887-ci ildə iki amerika fiziki Albert Maykelson və Edvard Morli “efir küləyinin” təsiri ilə Günəş ətrafında orbit üzrə hərəkət edən Yerin yerdəyişməsini müəyyənləşdirməyə cəhd edərək eksperimentlər aparmışlar. Lakin onlar heç nə aşkar edə bilmirlər. Bu, holland nəzəri fiziki Xendrik Lorensi belə bir nəzəriyyə irəli sürməyə yönəltdi ki, nəticənin olmasının bu nəticəsini izah etsin. Onun fikrincə obyekt hərəkət zamanı fiziki olaraq azalır.

Nisbilik prinsipi.

Eynşteynin efiri sevməməsinin digər səbəbi də var idi. Əgər işığın yayıldığı bu şəffaf substansiya mövcuddursa, onda o, Kainatın üstünlük təşkil edən hesablamasını müəyyən edərdi. İki əsr əvvəl İsaak Nyuton məhz belə üstünlük təşkil edən hesablama sisteminin tərəfdarı olmuşdur və konsepsiyanı mütləq fəza adlandırmışdır. Amma, Eynşteyn bu ideyanın əleyhdarı idi. O, inanırdı ki, Kainatda bütün hesablama sistemləri eyni qaydada doğrudur və istənilən fiziki nəzəriyyə bu nöqteyi–nəzəri qəbul etməlidir və o, nöqteyi–nəzəri nisbilik prinsipi adlandırmışdır.

İşıq sürəti.

Mahiyyətcə iki hərəkətdə olan obyektlər arasında həmişə nisbi hərəkət mövcuddur. Məsələn, əgər iki nəqliyyat vasitəsi bir-birinə qarşı 97 km/saat sürətlə hərəkət edirsə, onda onların hər birinin sürücüsü görəcək ki, digəri ona 194 km/saat sürəti ilə necə yaxınlaşır. Ehimal etmək olar ki, belə məntiq işıq dəstələri ilə də işləyir. Amma, problem var. 1861-ci ildə şotland fiziki Ceyms Klerk Maksvell özünün inqilabi elektromaqnetizm nəzəriyyəsini təklif etdi. O, əvvəlcədən söylədi ki, işığın sürəti təbiətin fundamental sabitidir. Eynşteynin həlli ondan ibarət idi ki, bütün hesablama sistemlərində işıq eyni sürətlə hərəkət edir. Məhz bu ideya xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinin yaranmasına gətirib çıxardı.

Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi.

Fəza və zaman.

Maksvellin elektromaqnetizm nəzəriyyəsi və nisbi hərəkət qanunu arasında uyğunsuzluq probleminin Eynşteyn tərəfindən həlli “xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi”  oldu. Nəzəriyyənin mahiyyəti müxtəlif sürətlə hərəkət edən hesablama sistemlərində ölçülən obyektlərin xassələrini əlaqələndirən tənliklər sistemindədir. Aşağı sürətlərə gəldikdə tənliklər adi, ümumi hərəkət qanunları mənasız gətirib çıxarır. Lakin, yüksək sürətlərə münasibətdə Eynşteynin qanunları tamamilə başqa oldu. Onlar Lorens kiçilmələrini əvvəlcədən söylədi. Lourens kiçilməsi o deməkdir ki, sürətlə hərəkət edən obyektlər öz hərəkətləri istiqamətində kiçilirlər. Digər effekt “effekt relyativist ləngiməsi” oldu. Hərəkətdə olan saatlar hərəkətsizlərdən ləng hərəkət edir, buradan da çıxır ki, sürətlə hərəkət edən obyekt sakitlikdə olana nisbətən gec qocalır.

Eyni vaxtlılıq.

Nisbilik o deməkdir ki, hansısa hesablama sistemində ölçmələrin nəticəsində eyni zamanda baş verən iki hadisə başqa cür hərəkət edən hesablama sistemi ilə eyni vaxtda hərəkət edir. Hərəkətdə olan vaqonun mərkəzində lampoçkanı təsəvvür edin. Vaqonda müşahidəçi lampoçkanı yandırır və görür ki, o, vaqonun hər iki tərəfini eyni vaxtda işıqlandrır. Lakin, həmin vaxt platformada duran müşahidəçi qatar keçəndə görür ki, işıq şüası əvvəlcə vaqonun arxasını işıqlandırır. Eynşteynin nəzəriyyəsinə uyğun olaraq qatarın hərəkətindən asılı olmayaraq platformada dayanan müşahidəçiyə nəzərən işıq eyni sürətə malikdir.

Dördüncü ölçü.

Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi fizikanı əsaslarına qədər silkələdi, amma, onun zaman anlayışına yanaşması xüsusilə radikal oldu. Eynşteynin nəzəriyyəsinə qədər fiziklər olduqca müxtəlif mahiyyətli üç fəza və bir zaman ölçüsünü qəbul edirdi. Nisbilik onları tamda birləşdirdi və zaman vahid parçanın dördüncü ölçüsü oldu və fiziklər onu fəza-zaman adlandırdılar.

Xüsusi nəzəriyyənin nəticələri.

Kosmik sürət həddi.

Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi işıq sürətindən sürətli hərəkət imkanını inkar edir. Nəzəriyyə deyir ki, əgər belə “işıqdan sürətli” səyahət mümkün olsaydı, onda səbəb və nəticələrin əks qaydaları da mümkün olardı ki, bu da paradoksal vəziyyətlərə gətirib çıxardı və belə vəziyyətlərdə nəticələr onları yaradan hadisələrdən öncə olardı. Univarsal sürətin bu məhdudiyyəti onda özünü göstərir ki, sürəti işıq sürətinə yaxınlaşan obyektlər daha çətin sürətləndirilən olur. Siz nə qədər sürətlə hərəkət edirsinizsə, sonrakı sürətlənmə üçün sizə daha çox enerji lazımdır, işıq sürətinə çatdıqda isə sizə sonsuz ölçüdə enerji lazım olur.

E=mc2

Güman ki, fizikada ən məşhur tənlik E=mc2 tənliyidir. Bu, enerji (E), kütlə (m) və işıq sürəti (c) arasındakı qarşılıqlı asılılıqdır və o, mahiyyətcə deyir ki, kütlə və enerji ekvivalentidir. Əgər siz kömür qırıntısının əvvəlki kütləsini ölçürsünüzsə, o yandırıldıqdan sonra bütün külün və tüstünün kütləsini ölçürsünüzsə, onda aşkar edirsiniz ki, sonuncu kütlə əvvəlkindən azdır, kütlələrin nisbətindəki fərqin c2-yə hasili yanma zamanı ayrılan tam enerjini verir. Eynşteyn E=mc2-nı o qədər əhəmiyyətli hesab edirdi ki, ona bütöv elmi məqalə həsr etmişdir. Və o, haqlı oldu – sonralar bu formul nüvə enerjisi nəzəriyyəsinin təməl daşı oldu.

Spin.

Elementar hissəciklər fiziklərin “kvant spini” adlandırdığı xassəyə malikdirlər. Spin ingilis spin sözündən olub – fırlanma, dövrə vurma deməkdir. Amma, bu, bizim gündəlik həyatımızda adət etdiyimiz fırlanma deyil. Spin kütlə və ya energetik yükə oxşar olaraq hissəciyin fundamental xassəsidir. 1924-cü ildə avstriya fiziki Volfqanq Pauli spinin riyazi təsvirini təklif etdi. O, öz nəzəriyyəsi üçün fiziki əsas haqqında dəqiq təsəvvürə malik olmasa da hər şey doğru idi. Bu əsası üç il sonra Britaniya fizik-nəzəriyyəçisi Pol Dirak təklif etdi.

Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi.

Fəza-zaman əyilmələri.

Eynşteyn 1912-ci ilə qədər artıq başa düşmüşdü ki, onun nəzəriyyəsinə yaxınlaşmalardan biri fəza-zaman əyriliyi effekti ola bilər. Bu, xüsusi nəzəriyyənin bir hissəsi idi. Son nəhayətdə qravitasiya fəzada hərəkət edən obyektlərin yolunun əyilməsinə səbəb olur. Eynşteyn adi fırlanan diskin davranışına baxdıqda bu fakta inandı. Fırlanma sürətlənmənin bir formasıdır. Lourens kiçilməsi səbəbindən diskin xarici dairəsi disk daha sürətlə fırlandıqda kiçik olmalıdır. Lakin, diskin radiusu dəyişməz qalır. Bu, yalnız o vaxt mümkündür ki, disk boşqab formasında deformasiya edir. Belə çıxır ki, zaman və fəza həqiqətən də əyilir.

Eynşteyn tenzoru.

Amma, Eynşteyn bu həndəsi faktorları öz riyazi nəzəriyyəsində necə düzmək istəyirdi? Öz dostu və həmkarı Marsel Qrossman köməyi ilə o, XIX əsrin ikinci yarısında alman riyaziyyatçısı Bernxard Rimanın inkişaf etdirdiyi riyaziyyat istiqamətinə müraciət edir. O, differensial həndəsə adlanır və tənliklərin köməyi ilə göstərə bilir ki, sərbəst əyilmiş səthdə nöqtələr bir-biri ilə necə əlaqələnir. Bu, tenzor adlanan riyazi kəmiyyətin köməyi ilə edilir. Çoxlu yoxlamalar və səhvlərdən sonra Eynşteyn fəzanın qravitasiya əyilməsinin təsvirini verən tenzoru tapır. İndi o, Eynşteyn tenzoru adlanır.

Qravitasiya sahəsi tənliyi.

Edilməsi qalan şey o idi ki, Eynşteynin tenzoru fəza və zamanda olan ilə, başqa sözlə, ilk növbədə qravitasiya sahəsi mənbəyi olan maddə ilə əlaqələndirilsin. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi üçün başqa tenzor tapılır. Onun komponentləri təkcə iştirak edən kütlənin miqdarını yox, həm də enerjini, həmçinin impulsu və materiya daxilindəki təzyiqi və gərginliyi nəzərə alır. Eynşteyn tənliyi ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin nüvəsi olaraq “enerji tenzoru-impuls”u Eynşteyn tenzoru ilə əlaqələndirən sadə formula gətirib çıxarır.

Nisbilik uğrunda.

David Hilbert.

1915-ci ilin iyununda Eynşteyn Almaniyadakı Qettingen universitetinə gedir ki, özünün yaratdığı nisbilik nəzəriyyəsindən mühazirə oxusun. Auditoriyada yüksək peşəkar riyaziyyatçı David Hilbert də var idi. Eynşteyn cəhd edirdi ki, özünün sahə tənliyinin sonuncu formasını çıxarsın və Hilbert bu məsələ ilə o qədər maraqlanır ki, özü onu diqqətlə öyrənməyə başlayır. Tezliklə o, Eynşteynin qaralama nəzəriyyəsində (onu o vaxt “Entwurt” adlandırırdılar, alman dilindən tərcümədə “qaralama”) səhvi tapır və onu düzəltməyə çalışır. Hilbertin cəhdlərini bilən Eynşteyn öz gücünü iki dəfə artırır, sutkalarla dayanmadan nəzəriyyənin tamamlanması üzərində işləyir. Nəticədə hər iki alim eyni vaxtda – 1915-ci ilin noyabrın sonunda düzgün tənliyi tapır.

Eynşteyn-Hilbert fəaliyyəti.

Eynşteyn ilə müqayisədə Hilbert tamamilə başqa riyazi üsul istifadə edir. Eynşteyn çalışırdı ki, sahə tənliklərinin həqiqətə uyğun formalarını çıxarsın sonra yoxlayırdı ki, onlar bütün koordinat sistemlərində eyni nəticəni verəcək mi. Hilbert isə daha sistematik yanaşma tətbiq etmək qərarına gəlir. Cəhd edir ki, tənliyi “fəaliyyətdən” çıxarsın. Bu kəmiyyət sistemdə olan enerjini göstərir.

Anri Puankare.

Bütün bu hadisələri Eynşteyn dejavu kimi qəbul edir. On il əvvəl o, xüsusi nisbilik nəzəriyyəsini inkişaf etdirərkən fransız riyaziyyatçısı Anri Puankare demək olar ki, onu ötmüşdü. Və həqiqətən də riyazi nöqteyi-nəzərdən bu belə idi. Puankare artıq Eynşteynin aldığı hesablamaları almışdı. Amma, o, fəza və zamanın inqilabi yeni mənzərəsini görə bilməmişdi, hansı ki, onun tənliklərində gizlənmişdilər. Bu addımı atmağa Eynşteynin böyük fiziki intuisiyası kömək etdi və məhz buna görə də Eynşteyn nəzəriyyənin tam hüquqlu banisi hesab olunur.

Ümumi nəzəriyyənin nəticələri.

Yeni Günəş sistemi.

Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi qravitasiyanın fiziki dərk edilməsində tam yerdəyişməyə gətirib çıxardı. Ona bir cisimdən başqasına ötürülən güc hesab etmək yerinə obyektlərin hərəkət etdiyi fəza-zaman landşaftının formalaşması mexanizmi kimi baxıldı. Günəş artıq Günəş sisteminin planetlərini uyğun orbitallarda saxlayaraq dartmır. Planetlər fəzada sadəcə hərəkət edirlər, Günəşin kütləsi isə bu fəzanı deformasiya edir, onu düz yoldan petləformalı dairəyə çevirir. Hər şey elə görünür ki, sanki Günəş sistemi fəzası nəhəng rezin laydır, Günəş isə onun mərkəzində yerləşir, boulinq üçün olan iri şara bənzər olaraq. O, layda yüksək sıxılma yaradır ki, onun ətrafında da planetlər şarik kimi fırlanır.

Qravitasiya qırmızı yerdəyişməsi.

Ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin bir neçə daha incə nəticələri də meydana gəldi. Eynşteynin nəzəriyyəsində qravitasiya işığa materiyaya təsir etdiyi kimi təsir edir. Bu da ona gətirib çıxarır ki, işıq şüası qravitasiyasından çıxarkən enerji itirir. Şüalanma axınının enerjisi onun tezliyinə düz mütənasib olduğundan yüksək tezlikli axın (məsələn, göy işıq) çıxdıqca daha aşağı tezliklərə keçir (başqa sözlə, qırmızıya doğru). Məhz buna görə də bu effekt qravitasiya qırmızı yerdəyişməsi kimi məlumdur. Uyğun hadisə həmçinin saatı qravitasiya sahəsində ləng getməyə məcbur edir.

İnersial hesablama sistemlərinin cəlb olunması.

Fəza-zaman və materiya qəribə formada əlaqələnə bilər. Belə fenomenlərdən biri hesablamanın inersial sisteminin genişlənməsidir. Fırlanan obyekt öz ətrafında fəza və zamanı cəlb etməyə meyillidirsə (necəki içində bal olan bankada fırlanan qaşıq balı öz ardınca dartdığı kimi) bu fenomen yaranır. Bu effekt əvvəlcə Eynşteynin nəzəriyyəsindən iki avstriya fiziki Yozef Lenze və Hans Tirrinq tərəfindən çıxarılmışdı (1918-ci ildə). 1921-ci ildə Eynşteyn özü onların analizini genişləndirmişdir.

Nisbiliyin sübutu.

Parçalanan hissəciklər.

Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi hissəciklərin sürətləndiricilərindən demək olar ki, həmişə təsdiq olunur. Bu qurğuların köməyi ilə elementar hissəciklər demək olar ki, işıq sürətinə yaxın sürətlə hərəkətə gətirilir, sonra isə onları toqquşdurub tərkib hissələrinə ayrırlar ki, onların daxili strukturlarını bilsinlər. Belə toqquşmalardan sonra fraqmentlərin bəziləri təbii olaraq digər hissəciklərə parçalanır və bu, dəqiq müəyyənləşmiş vaxtdan sonra baş verir. Lakin bu fraqmentlər olduqca sürətlə hərəkət etdikdə – onlar hissəciklərin sürətləndiriciləri  daxilində olduqda bu zaman kəsiyi zamanın relyativist ləngiməsi ilə təhrif olunur. Parçalanma dövrlərinin ölçülmələri nisbilik nəzəriyyəsində zamanın uzanması haqqında əvvəlcədən deyilənin tam uyğun olduğunu göstərdi.

Merkurinin orbiti.

Astronomlara çoxdan məlum idi ki, Merkuri planetinin orbiti sərbəst deyil. Bütün digər planetlər Günəş ətrafında müəyyən ellipsvari orbit üzrə hərəkət edir. Lakin, Merkuri ləng çevrilən ellips üzrə hərəkət edir, orbita rozetkanı təsvir edir. Bu hadisə Merkurinin orbitinin günəşə ən yaxın nöqtəsinin presesiyası kimi məlumdur. Astronomlar ehtimal edirdilər ki, Merkurinin orbitinin daxilində gizlənən digər naməlum planet var və onlar bu planeti Vulkan adlandırırlar. Onlar hesab edirlər ki, məhz bu planet Merkurinin kursunun dəyişməsinin səbəbidir. Lakin sonralar məlum oldu ki, Vulkana ehtiyac yoxdur – perigel prosesi (Merkurinin orbitinin günəşə ən yaxın nöqtəsinin presesiyası) Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi sayəsində öz həllini tapdı.

İşıq yolunun əyilməsi.

Ümumi nəzəriyyə üçün əhəmiyyətli yoxlama Günəş qravitasiyasının təsiri ilə ulduzların işığının yolunun əyilməsi oldu. O, ilk dəfə olaraq britaniya astronomu ser Artur Eddinqton tərəfindən ölçülmüşdür. Qabaqcadan deyildiyinə görə əyilmə olduqca kiçik idi, qövsün 1,7 saniyəsi, harda ki, qövsün bir saniyəsi 1/3600 dərəcədir. Belə kiçik qiymətlə vəziyyəti dəyişən ulduz hələ də Günəşin şəfəqlərində gizlənir. Odur ki, astronomlar tam günəş  tutulmasını gözləyirlər, onda parlaq Günəş diski Ayın silueti ilə örtüləcək.

Ümumi nəzəriyyənin genişlənməsi.

Qravitasiya linzirləşdirilməsi.

1919-cu ildə Eynşteynin Günəş yaxınlığında ulduzların yolunun kənara çıxmasını ölçməsi qravitasiyanın fəzanı necə əyməsinin heyranedici nümayişi idi. 1936-cı ildə Eynşteyn bu nümayişin miqyasını xeyli genişləndirdi. O, məqalə çap etdirdi və göstərdi ki, uzaq səma cisimlərindən Kainata keçən şüalar aralıq obyektlərin qravitasiya təsiri ilə əyilə bilər və ehtimal edib ki, effekt astronomlar üçün faydalı ola bilər, çünki aralıq obyekt ətrafında şüanın əyilməsi teleskopda linzanın təsirini imitasiya edir.

Qravitasiya dalğaları.

Maksvellin elektromaqnetizm nəzəriyyəsi elektromaqnit dalğalarını əvvəlcədən söyləyir və bunlara işıq dalğaları və radiodalğalar misal ola bilər. Çox şeydə oxşar olaraq Eynşteyn göstərdi ki, ümumi nisbilik nəzəriyyəsi qravitasiya dalğalarının olduğunu əvvəlcədən göstərir. Qravitasiya dalğaları yalnız sürətlənən qravitasiya mənbələrindən çıxır və əgər mənbəyin qravitasiyası güclü deyilsə, onlar olduqca zərif olur. Hələ indiyə qədər heç kim qravitasiya dalğalarını qeydiyyata ala bilmir, baxmayaraq ki, dünyada bir neçə xüsusi yaradılmış mürəkkəb rəsədxanalar mövcuddur. Lakin, Qartal bürcündə ikiqat neytron ulduz sisteminin müşahidələri göstərdi ki, iki ulduz bir-biri ilə qarışaraq birləşərkən elə sürətlə birləşirlər ki, bu qravitasiya dalğaları enerjini sistemdən aparma sürətinə bərabər olardı.

Eynşteyn – Kartan nəzəriyyəsi.

1922-ci ildə fransız fiziki Eli Kartan ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin modifikasiyasını təklif etdi, enerji tenzora enerji-impulsu daxil etdi. Qravitasiya sahəsi mənbəyini, burulmanı – deməli fırlanma gücünü ifadə edir. Kartanın riyazi formalizmi spin ideyasına tam uyğun gəlirdi. Eynşteyn o qədər təsirlənir ki, özünün teleparalelizm nəzəriyyəsində eyni yanaşmanı istifadə edir – birləşdirici nəzəriyyəni yaratmaq cəhdlərindən biri.

Statistik mexanika.

Broun hərəkəti.

Broun hərəkəti mayedə və ya qazda asılqan maddələrin nizamsız hərəkətidir. Hadisə XIX əsrdə yaşamış şotland botaniki Robert Brounun şərəfinə bu adı alıb. O, bitkilərin tozcuqlarını tədqiq edərkən müəyyən etmişdi ki, bitki şirəsində üzən tozcuq hissəcikləri bütün istiqamətlərdə xaotik hərəkət edir. 1905-ci ildə Eynşteyn nəzəriyyə yaratdı və bu nəzəriyyə broun hərəkətini havada hissəciklərin atomlarla təsadüfi toqquşmalarının nəticəsi kimi izah edir.

Boze-Eynşteyn statistikası.

Eynşteyn broun hərəkəti haqqında öz məqaləsi üzərində işləyərkən kinetik nəzəriyyəni istifadə edib. Bu nəzəriyyə deyir ki, qazların və mayelərin temperatur və ya təzyiq kimi makroskopik xassələri onların atomlarının və ya molekullarının hərəkəti ilə müəyyən olunur. Kinetik nəzəriyyə güclü “statistik mexanikanın” müjdəçisi oldu. Statistik mexanika hissəciklərə münasibətdə mürəkkəb statistik üsullar istifadə edir ki, materiyanın orta və ya “ümumi” xassələrini tapsın. 1924-cü ildə hind fiziki Satendra Nat Boze statistik mexanikanın nəzəriyyələrindən birini çap etdirdi. Bu nəzəriyyə kvant nəzəriyyəsinin qanunlarına uyğun gəlirdi. Boze analizi yalnız fotonlara – işıq hissəciklərinə tətbiq oluna bilirdi.

Eynşteyn məqalə ilə tanış olur və dərhal başa düşmür ki, onu foton kimi eyni spinlərə malik olan qaz molekullarına da tətbiq etmək olar. Nəzəriyyə “Boze-Eynşteyn statistikası” adını almışdır.

Boze-Eynşteyn kondensatı.

Boze-Eynşteyn statistikasına tabe olan hissəciklər bozon adı ilə məlumdur. Onlara cüt sayda hissəciklərə malik atomlar, məsələn, helium aiddir. Bu nəzəriyyədən çıxan nəticələrdən biri odur ki, kifayət qədər soyudulmuş qaz bozonlardan gözlənilmədən ən aşağı energetik vəziyyətə keçə bilər ki, bu da kvant nəzəriyyəsi ilə həll olunur – əsas vəziyyət ilə. Bu baş verdikdə hissəciklərin hamısı eyni vaxtda hərəkət edir, beləliklə qaz özünü bir böyük hissəcik kimi aparır (kvant qanunlarına tabe olaraq). Bu Boze-Eynşteyn kondensatı adlanır. İlk eksperimental nümunə Kolorado universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən 1995-ci ildə alınmışdı.

Kvant dünyası.

Allah sümüklərlə oynamır.

Kvant nəzəriyyəsi fizikanın kiçicik atomların və molekulların davranışını təsvir edən bölməsidir. Eynşteyn ona nifrət edirdi. Bu qəribə görünə bilər, axı onun özünün fotoelektrik effekti nəzəriyyəsi belə inqilabi ideyanı irəli sürmüşdü ki, işıq foton adlanan kvant hissəciklərindən ibarətdir. Amma, kvant nəzəriyyəsi inkişaf etdikcə elə konsepsiya yaranmağa başladı ki, bu, Eynşteynin canını boğazına yığdı. Bu, qeyri-müəyyənlik ideyası idi. Kvant nəzəriyyəsinə görə zamanın istənilən anında hissəcik haqqında dəqiq məlumat bilmək olmaz – onu yalnız bu və ya başqa vəziyyətdə aşkar etmək ehtimalı var.

Elektron-paromaqnit rezonansı-paradoks.

1935-ci ildə Eynşteyn Natan Rozen və Boris Podolski ilə birlikdə məqalə yazaraq çap etdirir və məqalədə əsas fikir eksperimentlərini təsvir edir. Kvant nəzəriyyəsinin ümumi təsəvvürlərinə görə (kopenhagen interpretasiyası adlanır) hissəciklər o vaxta qədər qeyri-müəyyən vəziyyətdə olur ki, o hələ ölçülməyib. Bəzi elementar hissəciklər yeni hissəciklər cütü yaradaraq parçalanır. Cütdə hər bir hissəcik təmin olunmuş xassəyə malik olur, onun xassəsinin qiyməti digər hissəciyə əks qiymətə malik olur və spin adı ilə məlumdur. Spin iki qiymətdən birini qəbul edə bilər – “yuxarı” və ya “aşağı”. Hər bir hissəciyin spini ölçülməyənə qədər məlum deyil, amma, hissəciklər əlaqəli olaraq qalır, beləliklə birinin spininin ölçülməsi dərhal digərinin də spinini qeydə alır. Eynşteyn göstərmişdir ki, “məsafədən nəhs təsir” onu ifadə edir ki, ölçmədən də bir hissəciyin xassəsini bilmək olar. Bu da kopenhagen interpretasiyasına ziddir.

Şreydinger pişiyi.

Həmin ildə fizik-nəzəriyyəçi Ervin-Şreydinger daha bir fikir eksperimenti təklif edir. Bağlı qutuda pişik, içərisində zəhər olan və çəkic ilə əlaqəli şüşə qab və radioaktiv maddə var. Əgər o, parçalansa çəkic düşür, şüşəni sındırır və zəhərlənən pişik ölür. Əgər parçalanma olmasa, pişik sağ qalır.

 

 

Kosmologiya.

Sferik kainat.

Əksər yuxarı sinif şagirdləri ehtimal ki, sual verə bilərlər ki, “Kosmos harada qurtarır?”. 1917-ci ildə Eynşteyn cavab təklif edir və ya bu sualı başqa cür ifadə edir – nisbilikdən istifadə edərək. Axı, əgər Eynşteyn haqlıdırsa, ümumiyyətcə kosmos heç harda qurtarmır. Əgər siz Yer planetinin sferik formada olduğunu bilirsinizsə, onda yerin kənarları məsələsi öz mahiyyətini itirir. Beləliklə, kosmosun da sərhəddi yoxdur. Eynşteyn ehtimal edir ki, ümumi nəzəriyyəyə uyğun olaraq bütün bizim Kainatımız nəhəng və sərhədsiz kosmik sfera ola bilər. Kainat iki ölçülü sfera deyil (bizim planetimizdən fərqli olaraq). Əksinə, o, üç ölçüdə sferikdir. Olduqca güclü teleskopdan istifadə edərək kifayət qədər hədsiz dərinliyə baxsanız (istənilən istiqamətdə) ola bilsin ki, siz öz boynunuzun ardını görəsiniz.

Xaricdə nə?

Bütün bunlar gözəldir, amma, əgər Kainat sferadırsa, onda sferanın xaricində nə yerləşir? Hər halda biz bilirik ki, bizim Yer kürəsinin sferik səthində bütöv Kainat fəzası var. Amma, Kainatdan sonra nə ola bilər? Ümumi nəzəriyyəyə görə cavab birdir: heç nə. Boş fəza yox, tamamilə heç nə yox: nə fəza, nə zaman, nə materiya, nə enerji. Heç nə. Bunun səbəbi ondan ibarətdir ki, nisbilik nəzəriyyəsində yalnız bizim üç fəza ölçüləri və bir zaman istifadə olunur. Bizim Yerin səthindən fərqli olaraq (fəzada olan çoxlu planetlərdən biri), Kainatımız təkdir (hər halda biz bildiyimiz qədər) və onun hüdudlarından kənarda heç nə yoxdur.

Heç nədən yaranma.

Tarix söylədiyi kimi Eynşteyn yolu keçərkən onun fikrinə aydınlıq gəlir. O, rusiyalı həmkarı, dahi fizik Qeorgi Qamov ilə birlikdə bir dəfə Prinstonda gəzirdi. Qamov öz tələbələrindən birinin hesablamalarını izah edirdi. Tələbə hesablamışdı ki, əgər ulduzun kütləsi bir nöqtədə toplansa, onda bu ulduzun təmiz enerjisi sıfır ola bilər, axı ulduzun kütləsinin enerjisi dəqiq olaraq onun qravitasiya sahəsində olan enerjiyə bərabərdir, amma, onun əksidir.

Eynşteynin fəlsəfəsi

Obraz layiqdir ...

Erkən yaşlarından Eynşteynə obrazlı düşünmək xoş gəlirdi. Şəxsi vizual ideyalar və onu mükafatlandıran intuisiyalar onun erkən kəşflərinə gətirib çıxardı. Eynşteyn velosipedlə, işıq şüaları ilə necə yanaşı getmək olduğunu təsəvvür edərkən xüsusi nəzəriyyənin toxumları səpilmişdi. O, ekvivalentlik prinsipinə gətirib çıxaran fikirdə eksperimentdən sonra isə eyni qaydada ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə yol açıldı. Əksər fizik-nəzəriyyəçilər üçün sevimli alət olan riyaziyyat Eynşteyn üçün sadəcə məqsədə çatmaq vasitəsi idi. Həmkarlarına sübut etmək vasitəsi idi ki, artıq o, obrazlı olaraq necə inanıb. Lakin, sonralar Eynşteyn sanki vizual yanaşmanı kənara qoymuşdu – ola bilsin ki, ümumi nəzəriyyənin yaradılmasının finiş mərhələsinə kobud riyyaziyatın ona köməyindən sonra.

Deduktiv nəticə.

Eynşteyn öz intuisiyasını böyük, hər şeyi əhatə edən prinsiplərini kəşf etməyə istifadəyə üstünlük verirdi, sonra isə onların nəticələrini hesablayırdı. Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsində belə prinsip nisbilik prinsipinin özü və işıq sürətinin sakitliyi oldu. Ümumi nəzəriyyə üçün bu, ekvivalentlik prinsipi və onu başa düşmək idi ki, qravitasiya fəzanın təhrif olunmuş geometriyası ilə təsvir olunur. Filosoflar Eynşteyn deduktiv nəticəni istifadə etməyə üstünlük vermişdir deyərək – bunu izah edə bilərdilər: o, prinsipləri götürürdü, sonra deduktiv yol ilə onların nəticələrini aydınlaşdırırdı. Bunun əksi olan induktiv nəticə (digər əksər alimlərin istifadə etdikləri) üsulu nəzərdə tutur ki, eksperimental məlumatları tendensiyaları aşkar etsinlər və məntiqi nəticələri formalaşdırsınlar.

Pozivitizm.

Gənc Eynşteyn aşkar pozitivist idi – onu yalnız təbiətin müşahidə olunan aspektləri maraqlandırırdı. Onu təcrübi yolla təsdiq edilə bilməyən nəzəriyyələr maraqlandırmırdı və məhz bu ehtimal o səbəbdən biri idi ki, Eynşteyn Nyutonun mütləq fəza konsepsiyası kimi ideyaları qəbul etmirdi.

Böyük yanılmalar

Gizli parametrlər.

Onun heç vaxt etiraf etmədiyi ən acınacaqlı səhvi kvant nəzəriyyəsinin interpretasiyasına inanmaması idi. O, bu nəzəriyyənin yalnız bir versiyası ilə – “gizli parametrlər nəzəriyyəsi” ilə məşğul olurdu. Eynşteyn adi kvant nəzəriyyəsinin qeyri-müəyyənliyinə nifrət edirdi. Bu nəzəriyyədə sanki eyni olan iki kvant sistemi özlərini tamamilə fərqli apara bilər. Amma, gizli parametrlər nəzəriyyəsində elə parametrlər mövcuddur ki, sadəcə gözdən gizlənib, illuziya yaradıb ki, sistem müəyyən edilməzdir.

Kosmoloji sabit.

1915-ci ildə Eynşteyn ümumi nisbilik nəzəriyyəsini çap etdirdikdən dərhal sonra onu bütün kainata tətbiq etdi, məqsədi onun kosmologiya üçün nəticəsini çıxarmaq idi. Və o, problem ilə qarşılaşır. Onun tənlikləri göstərir ki, Kainat statik ola bilməz – ya sıxılmalı, ya da genişlənməlidir. O vaxt astronomik müşahidələr nümayiş etdirirdi ki, Kainat statikdir və Eynşteyn nəzəriyyəsi “kosmoloji sabit” adlanan kəmiyyət daxil edir, guya, bu sabit Kainatı sakitlikdə qoyaraq uzaq məsafədən qravitasiyanı səmərəli azaldır. Astronomlar kəşf etdikdə ki, Kainat genişlənir, onda Eynşteyn bəyan edir ki, kosmoloji sabit onun elmi karyerasında ən böyük səhvi idi.

Böyük partlayış.

Sonralar Böyük partlayış kimi məşhur olan ideya 1927-ci ildə Belçika fiziki Jorf Lemetr tərəfindən ümumi nəzəriyyəni istifadə etməklə hesablamalar nəticəsində irəli sürmüşdür. Eynşteynin etirazı ona oldu ki, Kainat sinqulyarlıqdan meydana gəlməli idi, sinqulyarlıqda qara dəliklərin mərkəzində olan sinqulyarlıqlara oxşar olaraq, qravitasiya qüvvələri sonsuz olur. Eynşteyn hesab edirdi ki, belə sinqulyarlıqlar qeyri-fizikidir. Sonradan aydın oldu ki, sinqulyarlıq problemini həll etmək olar, amma, bunun üçün kvant nəzəriyyəsinə müraciət etmək lazımdır.

XXIII Məlumat. Eynşteynin müxtəlif sahələrə təsiri

Elektronika

Qlobal mövqeləşdirmə sistemi (QMS).

Növbəti dəfə qurğunun mexaniki səsi sizi doğru yola istiqamətləndirəndə Eynşteynə sağol deməyi unutmayın. QMS sistemi Yerin çoxlu sputniklərindən istifadə edərək işləyir. Hər bir sputnik olduqca dəqiq (təxminən saniyənin milyardda biri qədər) zaman siqnalı buraxır. QMS qurğusu Yer səthində bu zaman siqnallarını bir neçə sputnikdən alır və onları düzlənmiş saat ilə müqayisə edir ki, hər bir sputnikə məsafə təyin olunsun. Hər bir sputnikin orbitdə mövqeyi məlum olduğundan bu imkan verir ki, QMS-in yer səthindəki mövqeyi müəyyən olunsun. Lakin, sputniklər hərəkət edir, odur ki, onların saatları zamanın relyativist ləngiməsinə uyğun olaraq ləngiyir.

Yarımkeçiricilik.

Yarımkeçiricilər – onlarda elektrik cərəyanının hərəkətini dəqiq tənzimləməyə imkan verən materialdır. Onlar müasir mikroçiplərin əsasını təşkil edir və mikroçiplər çoxlu qurğularda, kompyüterdən rəqəmli pleyerlərə qədər qurğularda istifadə olunur. Yarımkeçiricilər iki müxtəlif tipə bölünür: N-tip (onlarda elektrik cərəyanı mənfi yüklənmiş elektronlarla daşınır); P-tip (onlarda elektrik cərəyanı elektronlar dənizində müsbət yüklənmiş “dəliklərlə” daşınır). Bu yükdaşıyıcıların hərəkəti (maddə-yarımkeçirici daxilində) broun hərəkətini tədqiq edərkən işlənmiş Eynşteyn nisbəti ilə ifadə olunur.

Spintronika.

Müasir kompyüterlər informasiyanı yarımkeçirici mikroçiplərdə yükü saxlayaraq yazır. Məlumat binar formada yazılır: vahidlər və sıfırlar massivi kimi, bu massivdə yük vahid ilə, onun olmaması isə sıfır ilə ifadə olunur. Amma, 1980-cı illərdə fiziklər başa düşürdülər ki, məlumatların saxlanmasının alternativ üsulu da var – spin adlanan elementar hissəciklərin xassələrindən istifadə etməklə. Bu Eynşteynin xüsusi nəzəriyyəsinin bir başa nəticəsidir.

Enerji.

Günəş batareyaları.

Metalların işıq şüasının təsiri ilə elektrik cərəyanını necə keçirdiyini Eynşteyn kəşv etdikdə günəş energetikasında müasir inqilaba yol açdı. Günəş batareyalarının işinin əsasına fotoqalvanik effekt adlanan fenomen qoyulub. Günəş işığı fotonu N və P-tip yarımkeçiricilərin kəsişdiyi nöqtəyə düşdükdə fotoelektrik effektində olduğu kimi təkcə elektron buraxmır, həm də o elektronun azad etdiyi yerdə müsbət yüklənmiş dəlik qalır. Elektron P-tip müsbət yüklənmiş materiala cəzb olunur, həmin vaxt dəlik N-tip materiala cəzb olunur. Bir tərəfə hərəkət edən müsbət yük əks tərəfə hərəkət edən mənfi yükə bərabər olduğundan iki effekt bir-birini gücləndirir, nəticədə elektrik cərəyanı generasiya olunur.

 

Nüvə enerjisi.

Dünyanın enerjisi təlabatının təxminən 14 faiz atomun ürəyində gizlənmiş enerjini ram etmək sayəsində əldə olunur. Atom mərkəzi nüvəni əhatə edən elektron buludundan ibarətdir. 1930-cu illərdə fiziklə başa düşdülər ki, atom nüvəsini ikiyə necə bölmək olar. Amma, bunu edərək onlar nəsə başqa bir şey qeyd etdilər, belə ki, iki yarının kütlələrinin cəmi ilkin nüvənin kütləsindən az olur. Yox olan kütlə hara getdi? Eynşteyn bu suala özünün məşhur E=mC2 formulu ilə cavab verdi. Bu formul göstərir ki, kütlə enerjiyə ekvivalentdir. Bu, o deməkdir ki, olduqca kiçik kütlə çatışmazlığı enerjiyə çevrilir.

 

Antimaddə.

Gələcəkdə enerjini antimaddədən generasiya etmək olar. Bu, elə maddədir ki, əsas xassəsi, xüsusi halda elektrik yükü mövcud olanın əksinədir. Beləliklə, mənfi yüklənmiş hissəciklərə (elektronlar) müsbət yüklənmiş antihissəciklər (pozitronlar) uyğun gəlir ki, bütün qalan şeylərdə elektron ilə identikdir. Maddənin hissəciyi özünün antihissəciyi ilə görüşdükdə hər ikisinin kütləsi enerjiyə çevrilir. Antimaddə də Eynşteynin nisbilik qanununun kvant nəzəriyyəsinə istifadə edilməklə əvvəlcədən söylənmişdir.

 

Lazerlər.

Lifli optika.

         Lazerlər lifli – optik əlaqənin əhəmiyyətli komponentidir. Adi naqillər məlumatları elektrik cərəyanı impulsların vasitəsi ilə verir. Lifli optika lazeri sürətlə işıq impulsları ardıcıllığında siqnalları kodlaşdırmaq üçün istifadə edilir ki, o da sonra ensiz plastik və ya şüşə parçada yayılır. Belə mexanizm imkan verir ki, məlumatlar heyrətləndirici sürətlə - saniyədə 100 milyard binar vahidlər (və ya bit) ötürülsün. Bu, adi mis naqillərlə verilən məlumatlardan min dəfələrlə sürətlidir. Lifli optikanın daha bir üstünlüyü ondan ibarətdir ki, o, elektromaqnit təsirinə dözümlüdür. Ehtimal ki, lifli optika gələcəkdə geniş tətbiq tapacaq.

Optika mühit.

         Lazersiz nə musiqi CD, nə DVD-lər, nə Blu-ray diskləri olmazdı. Məlumat bu disklərə elə yazılır ki, onlar məlumatların optiki saxlana adlanır. Əks etdirici diskin səthinə olduqca kiçik oyuqlar yaradılır. Bu oyuqlar düz sahə ilə ayrılır və məlumatlar hər bir oyuq və ya “aralıqlar” arasındakı dəqiq məsafə ilə kodlaşdırılır.

Termonüvə reaksiyaları.

         Müasir nüvə elektrik stansiyası nüvənin parçalanması prinsipinə - ağır atomların enerji ayırmaqla parçalanmasına istifadə edir. Lakin, nüvə enerjisinin digər forması da var – sintez – iki yüngül atom, məsələn, hidrogen atomları birləşdikdə enerji ayrılır. Hidrogen Yerdə geniş yayıldığından, həmçinin termonüvə reaksiyaları nüvə bölünməsindən olduqca təhlükəsiz olduğundan əksəriyyət onu gələcəyin enerji mənbəyi hesab edir. Doğrudur, bir praktiki problem qalır, prosesi başlamaq üçün on milyonlarla qradus yüksək temperatur əldə etmək.

XXIV MəlumatHissəciklərin sürətləndiriciləri.

Birləşdirmə nəzəriyyəsinin axtarışında.

         Birləşdirici modeli yaratmaq uğrunda alimlərin səylə cəhdlərinə baxmayaraq indiki anda bütün nəzəriyyələr sübut olunmamış qalır – ümumiyyətlə, heç bir dəqiq yoxdur ki, fizika ümumiyyətlə, birləşmiş ola bilər. Problemi yaxşı başa düşməyə cəhd etmək üçün fiziklər hissəciklərini, sürətləndiricilərini, güclü maqnitli qurğuları istifadə edir. Bu qurğularda elektrik yüklü hissəciklər işıq sürətinə yaxın sürətlə hərəkətə gətirilir, sonra onlar bir-biri ilə toqquşdurulur. Toqquşmadan sonra uçan fraqmentlərin öyrənilməsi bizə o məlumatı verir ki, həqiqətdə hissəciklər dünyası necə fəaliyyət göstərir.

 

Böyük adron kollayderi (BAK).

         Dünyada hissəciklərin ən güclü sürətləndiricisi İsveçrə və Fransanın sərhəddində yerləşən mərkəzdəki BAK-dır. Sürətləndirici çevrəsinin uzunluğu 27 km olan yeraltı dairədir və onun daxilində sürət yığan hissəciklər hərəkət edir. Hissəciklərin maksimum sürətinə hər saniyədə 11000 dəfə dövrəsi uyğun gəlir. Bu halda hissəciyin sürəti işıq sürətindən cəmi 3 m/saniyə az olur. Zamanın hər bir anında kollayderdə hərəkət edən hissəciklərin miqdarı olduqca azdır, o, bir qum dənəsində yerləşə bilər, amma, belə sürətdə onları dolduran enerji 180 kq trotil ekvivalentinin partlayış gücünə bərabərdir.

 

Xiqqs Bozonu.

         BAK-ın istifadəsinin əsas məqsədi elektrozəif qarşılıqlı təsir nəzəriyyəsinin yeganə çatışmayan elementi Xiqqs bozonunu tapmaqdır. Bu hissəcik 1960-cı illərin əvvəllərində britaniya fiziki Piter Xiqqs tərəfindən əvvəlcədən söylənmişdir. Onun ideyası ondan ibarətdir ki, Xiqqs bozonları bütün fəzanı tamamlayır və məhz bu hissəciklərin sahə ilə qarşılıqlı təsiri Kainatda hər şeyə kütlə verir. Bu mexanizm elektrozəif qarşılıqlı təsir nəzəriyyəsi üçün olduqca vacibdir, çünki, o izah edir ki, nə üçün elektromaqnit sahəsinin hissəcikləri (fotonlar) kütləyə malik deyil, eyni zamanda zəif qarşılıqlı təsir hissəciyi kimi (W və Z kimi məlumdur) ən ağırlardan biridir. Lakin, Xiqqs bozonunun mövcudlu sübut etmək çətindir.

Kvant dolaşıqlığı

Müdafiə olunan kommunikasiya.

İlk dəfə olaraq Kvant dolaşıqlığı haqqında Eynşteyn demişdi. O, kvant nəzəriyyəsinin səhv olduğunu sübut etmək üçün hadisənin xarici mənasızlığını istifadə etmişdi. İndi bu, tamamilə doğru hesab olunur. Dolaşıq düşmüş kvant hissəcikləri cütlüyü onlar bir-birindən nə qədər uzaqda olmalarından asılı olmayaraq əlaqəli olaraq qalırlar: onları Kainatın müxtəlif kənarlarında yerləşdirin, birini tərpədin, digəri də cavab verəcək. 1984-cü ildə İBM şirkətinin tədqiqatçıları bunu kvant kommunikasiya sistemi üçün əsas kimi istifadə etdilər (dinlənilməkdən müdafiə olunan sistem). Kvant qeyri-müəyyənliyi nəzərdə tutur ki, kim dolaşıq kanalla göndərilən məlumata qulaq asmağa cəhd etsə, bu məlumatı dəyişir və bununla da öz iştirakını aşkar edir.

Teleportasiya.

1997-ci ildə avstriyanın İnsburk universitetindən olan fizik-eksperimentatorlar kvant dolaşıqlığını istifadə etdilər ki, öz laboratoriyalarının bir başından digər başına elementar hissəcikləri teleportasiya etsinlər. Uzun illər hesab olunurdu ki, elementar hissəciyin dəqiq vəziyyətini ölçməyə imkan verməyən kvant qeyri-müəyyənliyi sayəsində teleportasiya mümkün deyil. Amma, dolaşıqlıq ölçülməmiş məlumatı ötürməyə imkan verir.

Kvant kompyüterləri.

Teleportasiya “kvant kompyüterlərinin” daxilində məlumatların ötürülməsi üçün istifadə ediləcək. Bu maşınlar hazırda təcrübidir, onlar məlumatları saxlayır, kvant proseslərin köməyi ilə onları işləyir. Klassik kompyüterlər məlumatları bitlərə bölür (binar vahidlər olub “1” və ya “0” qiymətlər ala bilər.), kvant kompyüteri “kubit”ləri istifadə edir ki, onlar eyni vaxtda həm “1”, həm də “0” qiymətləri alır. Bu mümkündür, çünki, kvant sistemləri eyni zamanda iki vəziyyətdə olur. Səkkiz kubitdən ibarət olan kvant baytı eyni zamanda 256 müxtəlif vəziyyətlərdə ola bilər, onlardan hər biri sonra bir kvant əməliyyatı ilə emal oluna bilər.

 

XXV Məlumat. Nisbiliyin paradoksları

Ekizlərin paradoksu.

Yerdə iki bacı – ekizlər təsəvvür edin. Əgər onlardan biri kosmik gəmiyə minərək bir neçə il işıq sürəti ilə səyahət etsə, onda geri qayıtdıqdan sonra o, görəcək ki, həmin müddətdə evdə qalan bacısına nisbətən az qocalıb, xüsusi nəzəriyyəyə görə zamanın ləngiməsi effekti səbəbindən. Amma, Eynşteynin nisbilik prinsipi deyir ki, bütün hesablama sistemləri bərabərdir. Belə olan halda hər şeyə kosmik səyahətçinin nöqteyi-nəzərindən baxmaq olar. Onda belə görünəcək ki, onun bacısı və Yer işıq sürətinə yaxın sürətlə uçur. Belə olan halda Yerdə qalan ekiz bacı, bacı qayıtdıqdan sonra cavan görünməməlidirmi? Ekizlərin paradoksu məhz bundan ibarətdir.

Şüvül və anbar paradoksu.

İşıq sürətinə yaxın sürətlə qaça bilən şüvüldə tullanan təsəvvür edin. Hərəkətsiz müşahidəçiyə nisbətən tullananın şüvülü hərəkət istiqamətində qısalacaq. İndi də təsəvvür edin ki, tullanan iki darvazası olan anbardan keçərək qaçır. Müşahidəçi qeyd edir ki, həqiqətdə anbardan uzun olan şüvülün qısalması, ona gətirib çıxarır ki, indi o, anbar ilə eyni ölçüdədir və onun hər iki qapısını bir anlığa bağlamaq olar. Amma tullananın hesablama sistemində şüvül qısalmır, o yenə də anbardan uzundur – onda qapıları necə bağlamaq olar?

Paradoksların itirilməsi.

Ekizlərin paradoksunun həlli ondan ibarətdir ki, xüsusi nəzəriyyə ümumiyyətcə yalnız sürətlənməyən hesablama sistemlərinin ekvivalentliyini tələb edir. Kosmik gəmi isə sürətlənməlidir – əvvəlcə yük sürət yığır, sonra dayanır, sonra isə yenidən geri səyahət üçün sürətlənir və yenidən dayanır. Bu, asimmetriyanı yaradır, bu o deməkdir ki, iki hesablama sistemi – Yer və kosmik gəmi ekvivalent deyil. Bunun nəticəsi o olur ki, kosmik gəmi ilə geri qayıdan ekiz bacı daha gənc görünür. Şüvül və anbar paradoksunu həll etmək olar. Bunun üçün yada salmaq lazımdır ki, nisbilik şəraitində bir müşahidəçi üçün eyni vaxtlı olduğu halda digəri üçün hökmən eyni vaxtlı deyil.

Nisbilik doğrudurmu?

Skalyar- tenzor nəzəriyyəsi.

Ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin uğuru digər alimləri onu yaxşılaşdırmaq cəhdlərindən çəkindirmədi. 1961-ci ildə amerika fizikləri Robert Dikke və Karl Brans elə nəzəriyyə təklif etdilər ki, ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin tenzor sahəsini (fəzanın hər bir nöqtəsində ədədlər matrisası ilə təyin edilən) skalyar sahə, qravitasiyanın hər bir nöqtəyə yalnız bir əlavə rəqəm əlavə edən sahə ilə tamamlayır. Eksperimental testlər Brans və Dikkenin ideyasının doğruluğunu təsdiq etmədi.

Skalyar-tenzor-vektor nəzəriyyəsi (TeVeS).

Skalyarlar və tenzorlar arasında olan daha bir sahə növü var, məhz “vektor” sahəsi, fəzanın hər bir nöqtəsi üçün bir sıra ədədlərlə ifadə olunur, bu zaman bir ədəd bir fəza ölçüsünə uyğun gəlir. Məsələn, axan mayenin sürəti mayenin hər bir nöqtəsi üçün üç ədədli vektor sahəsidir. 2004-cü ildə Yerusəlimdəki Yevrey universitetindən olan fizik Yaakov Bekenşteyn qravitasiyaya vektor komponenti əlavə etdi, beləliklə, skalyar – tenzor – vektor nəzəriyyəsini yaratdı.

Kvant qravitasiyası.

Əksər fiziklər razıdırlar ki, ümumi nisbilik nəzəriyyəsi qravitasiyanın öyrənilməsində son söz ola bilməz. Bunun səbəbi odur ki, o, kvant nəzəriyyəsini, olduqca kiçik hissəciklərin hərəkətini öyrənməklə məşğul olan fizika istiqamətini nəzərə almır. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi Kainatı bu gün dəqiq təsvir edir, amma, həmişə belə olmayacaq. Astronomlar bilirlər ki, fəza genişlənir. Əgər biz bu genişlənməni geri qayıtmaqla izləsək bir zamanın o nöqtəsinə gəlib çıxarıq ki, daha dəqiq hesablamaya görə 13,7 milyard il geriyə gedərik ki, o vaxt bütün Kainat atom ölçüsündə olub, odur ki, kvant qanunlarına tabe olmalıdır. “Kvant qravitasiyası” nəzəriyyəsi, beləliklə, fəza və zamanın əsasını qoyan Böyük partlayışı təsvir etmək üçün lazımdır.

 

XXVI Məlumat. İşıqdan sürətli

Taxionlar.

Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi deyir ki, heç nə işıq dəstəsindən sürətlə hərəkət edə bilməz. Və ya nələrsə edə bilər? Əslində nəzəriyyə təsdiq edir ki, heç nə işıq baryerini nə yuxarıdan, nə də aşağıdan keçə bilməz. Biz hamımız, ətrafımızda gördüyümüz hər şey, işıqdan ləng hərəkət edirik, odur ki, bu səddi sürətin yuxarı həddi hesab edirik. Amma, bu, həmçinin o deməkdir ki, əvvəldən işıqdan sürətli hərəkət edən obyektlər ləng hərəkət edə bilməz. Fiziklər ehtimal etmişlər ki, müəyyən tip hissəciklər mövcud ola bilər ki, məhz belə xassələrə malik ola bilər. Bu hissəcikləri taxionlar adlandırdılar. Taxionlar işıqdan sürətli hərəkət etdiklərindən qeyd etməmək mümkün deyil ki, onlar necə yaxınlaşır, amma, onların keçidindən sonra iki təsvir görünür.

Varp – mühərrik.

1994-cü ildə meksika fiziki Miqel Alkuberre riyazi sübut etdi ki, xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinin yastı fəzasında heç nə işıq səddini keçə bilməsə də, ümumi nəzəriyyənin əyilmiş fəza-zaman landşaftında praktiki olaraq hər şey mümkündür. Xüsusi halda, o aydınlaşdırdı ki, bu fəzanı səyyah ətrafında elə dartmaq və əymək olar ki, onun qarşısında o, sürətlə sıxılsın, ondan arxada isə uyğun qaydada genişlənsin, beləliklə, səyyahı istənilən qədər sürətlə son mənzilə çatdırsın.

Köstəbək yuvasından keçməklə səyahət.

İşıq sürətini aşmağın daha bir üsulu var – köstəbək yuvasına tullanmaq. Bu, fəzada və zamanda tuneldir və onun mövcudluğu haqqında Eynşteyn həmkarları ilə birlikdə 1930-cu illərdə söyləmişdilər. Nəzəri olaraq Kainatın ən azı iki sahəsi (bir-birindən olduqca böyük məsafə ilə ayrılmış) nisbətən qısa köstəbək yuvası ilə birləşə bilər ki, bu da bir sahədən digərinə keçidin sürətli yolu olar. Əgər köstəbək yuvası kifayət qədər kiçikdirsə, onda ondan keçən kosmik gəmi öz təyinat yerinə işıq dəstəsindən sürətlə çatacaq, yəni praktiki olaraq kosmik gəmi işığı ötüb keçəcək.

XXVII Məlumat.  Zamanda səyahət

Gələcəkdə.

Zamanda səyahət elmi fantastikanın populyar süjetidir. Amma, artıq sübut olunub ki, ən azı bir istiqamətdə – gələcəyə səyahət mümkündür. Biz hamımız zamanda səyahət edirik, hər dəqiqə bir gələcəyin növbəti dəqiqəsinə dəqiqə və dəqiqə hərəkət edirik və Eynşteynin xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi göstərdi ki, bu prosesi necə sürətləndirmək olar. Zamanın relyativist ləngidilməsi effekti ehtimal edir ki, əgər olduqca sürətlə hərəkət edilsə, onda zaman sizin üçün ləngiyir, hərəkətsiz müşahidəçidən məsələn Yerdəki müşahidəçidən fərqli olaraq. Əgər siz kosmik gəmidə işıq sürətinin 90%-i sürəti ilə hərəkət etsəz, onda sizin saatınızdakı hər dəqiqəyə yerdəki saatda 2 dəqiqə keçəcək – başqa sözlə, siz yerin gələcəyinə 2 dəqiqədə sizin zamanla bir dəqiqə sürətlə gedəcəksiniz.

Keçmişdə.

Zamanda səyahətin çətinliyi sizin öz zamanınıza qayıtmaqdan ibarətdir. Heç kim bilmir ki, keçmişə necə getsin və bu prinsipcə mümkündürmü.
Bəzi fiziklər hətta ümid edir ki, bu mümkün deyil, axı paradokslardan biri yaranır. Bu paradoks keçmişdə özünü daha gənc yaşlarında görmək ehtimalıdır. Digərləri isə entuziazm ilə bu ideyanı işləyir və bütün mümkün olan nəzəri zaman maşını sxemləri təklif edir. Bu zaman maşınları ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin təklif etdiyi zaman əymək azadlığını istifadə edir.

Zamanda səyahət mümkündürmü?

Zamanda səyahətin paradoksları.

Zamanda səyahətə başlıca etiraz o ideyadır ki, keçmişə getmək olar və tarixi dəyişmək olar. Kənar hallarda hətta öz mövcudluğunu şübhə altına almaq olar.

Müasir həllər.

Heç vaxt olmadığı qədər böyük resurslara malik fiziklər bir neçə süni fənd düşündülər ki, zamana səyahət paradokslarından qaçsınlar. Birinci kvant nəzəriyyəsinin o ideyasını götürür ki, bizim Kainat paralel Kainatların “çoxluqlarının” səpələnmişlərindən biridir. Bu sxemə uyğun olaraq keçmişə yola düşən istənilən adam əslində bu paralel Kainatlardan birinin keçmişinə səyahət edir və bununla da gəldiyi Kainatın tarixini dəyişməz edir. Digər ideya “özünü razılaşdırma” adlandırılır. Bu ideya deyir ki, hər dəfə, zamanda hərəkətin potensial paradoksu yarandıqda təbiət öz özünürazılaşdırma hadisələr gedişini tapır.

Xronologiyanın müdafiəsi haqqında hipotez.

Zamanda səyahət paradokslarını keçməyə bu cəhdlər Kembric Universitetinin professoru Stiven Xokinqi razı salmır. O, zamanda hərəkətin mümkünsüzlüyünə o qədər inanır ki, “xronologiyanın müdafiəsi üçün hipotez” adlı prinsip kəşf edib. Onun fikrincə bu prinsip “dünyanı tarixçilər üçün saxlayacaq”. Bu hipotezin fiziki əsası hələ tapılmayıb.

XXVIII Məlumat . Yeni qara dəliklər

Yük və spin.

Alman fiziki Karl Şvarsşild qara dəliyin ilk riyazi təsvirini 1917-ci ildə vermişdir. Amma fiziklər tezliklə başa düşdülər ki, digər daha mürəkkəb variasiyalar mövcuddur. Qans Reysner və Qunnar Nordstryom ilk olaraq Şvarsşildin həllini, elektrik yüklü qara dəliyi təsvir edərək modifikasiya etmişlər. Reysner-Nordstryom qara dəlikləri üçün köstəbək yuvasının əmələ gəlməsi xüsusilə xarakterikdir. 1963-cü ildə riyaziyyatçı Roy Kerr fırlanan qara dəliklər üçün Eynşteyn tənliyini həll etdi. İki il sonra Amerika fiziki Ted Nyuman bu həlli ümumiləşdirdi, yükə və spinə malik qara dəliyin təsvirini verdi.

Penrouz mexanizmi.

Kerrin həllindən olan qara dəliklər bir maraqlı xassəyə malikdir. 1969-cu ildə riyaziyyatçı Rodjer Penrouz (Oksford Universitetindən) başa düşdü ki, fırlanan qara dəliklər öz ətrafında fəzanı və zamanı darta bilər.

Xokinq şüalanması.

Əgər Penrouz kəşvi doğru olsaydı, bu o demək olardı ki, fırlanan qara dəliklər artıq fasiləsiz olaraq Kainatdan materiya və enerjini cəzb edən bir tərəfli qıf deyil, onlar da nəyisə xaricə ata bilər. 1974-cü ildə digər tədqiqat ehtimal etdi ki, bu, qara dəliklərin hamısı ilə baş verə bilər. Stiven Xokiq kvant nəzəriyyəsini istifadə edərək göstərdi ki, qara dəliklər həqiqətən də davamlı hissəciklər axını və şüalar buraxa bilər. Xokinqin ideyası kvant qeyri-müəyyənliyindən çıxırdı, buna uyğun olaraq “virtual hissəciklər” cütlüyü olduqca qısa zaman intervalında əmələ gələ və yox ola bilər.

XXIX MəlumatAstrofizika

Neytron ulduzlar.

Tezliklə aydın oldu ki, qara dəliklər Kainatda yeganə qəribə obyektlər deyil. Hesab edilir ki, qara dəliklər nəhəng partlayışlar nəticəsində nəhəng ulduzların məhvi zamanı formalaşır. Bu partlayışlar “ifrat yeni” partlayışlar adlanır. Partlayış zamanı hesab edilir ki, ulduzun daxilində dəhşətli təzyiq, onun nüvəsini sıxır, onu elə sıxlığa çatdırır ki, o, qara dəliyə çevrilir. Bu ona görə belə baş verir ki, təbiətdə kifayət qədər güclü qüvvə yoxdur ki, nüvəni kollapsdan saxlasın. Lakin, partlayan ulduzun kütləsi Günəşin on kütləsindən az olduqda daxili partlayış gücü zəif olur, neytronlar arasındakı kvant-mexaniki güclər nüvəni stabilləşdirir “neytron ulduz” adlanan obyekti formalaşdırır. O, ağlasığmaz sıxlığa malikdir: adətən Günəşin kütləsi diametri cəmi 10 km olan sferaya yerləşir.

Mikrolinzirləmə.

1936-cı ildə Albert Eynşteyn qravitasiya linzirləməsi ­­– uzaq qalaktikalardan çıxan işığın aralıq qalaktikaların və ya ulduzlar toplusunun qravitasiyası təsiri ilə əyilməsi ideyasını irəli sürdü. Amma, qravitasiya linzirlənməsi olduqca kiçik miqyaslarda da baş verə bilər, məsələn, ulduzdan gələn işıq onun qarşısından keçən planetin qravitasiyası ilə linzirlənir. Bu, mikrolinzirlənmə adını almışdır və praktiki olaraq özlərinin şüalarını şüalandırmayan olduqca kiçik tünd obyektlərin təyini üsulu oldu. Planet ulduzun qarşısından keçdikdə o, ulduzun işığını fokslaşdırır, onu müəyyən anda daha parlaq işıqlanmağa məcbur edir. Birinci belə hadisə astronomlar tərəfindən 1993-cü ildə müşahidə olunub. Bu texnika hazırda ekzoplanetlərin və subulduz obyektlərin (“qəhvəyi karliklərin”) axtarışında istifadə olunur.

Kosmik şüaların astronomiyası.

Kosmik şüalar heç də “şüa” deyil. Bu, açıq kosmosdan Yer atmosferinə düşən ifrat sürətli elementar hissəciklərdir. Onlar olduqca böyük miqdarda enerji daşıyır. Bir kosmik şüa olduqca kiçik hissəcikdə yerləşən tenniz zərbəsi gücünə malikdir. Onlar yerüstü hissəciklər detektoru vasitəsi ilə öyrənilir.

 

 

XXX MəlumatEynşteynin digər sahələrə təsiri

Müasir kosmologiya

Tünd enerji.

1920-ci illərdə astronomlar aşkar etdilər ki, Kainat genişlənir. Əksər nəzəriyyəçilər hesab edirdilər ki, Kainatda olan bütün materiyanın qravitasiyası sayəsində bu genişlənmə ləngiməlidir. Lakin, 1990-cı illərdə astronomik müşahidələr göstərdi ki, bizdən uzaq olan qalaktikalar Yerə yaxın olan qalaktikalara nəzərən bir o qədər də sürətli uzaqlaşmır. İşıq son sürəti ilə yayıldığından uzaq qalaktikalar bizə Kainat cavan olduğu vaxtdakı kimi görünür – odur ki, müşahidələr göstərir ki, Kainatın genişlənməsi əslində sürətlənir. Genişlənmənin səbəbi bütün fəzanı görünməyən energetik sahənin doldurmasıdır. Bu energetik sahə “tünd enerji” adını almışdır.

Kainatın inflyasiya modeli

Əslində kosmoloji sabit bir neçə il əvvəl təklif olunub. 1970-ci illərdə kosmoloqlar qeyd ediblər ki, Kainatın Böyük partlayış nəzəriyyəsinin üzləşdiyi bir neçə problemini xüsusi halda nə üçün gecə səmasının əks kənarları eyni görünür – aydın həll etmək olar, əgər hesab edilsə ki, fəza yarandığı saniyənin bir neçə payı müddətində olduqca sürətli genişlənmə fazasını keçib. Bu sürətli böyümə dövrü “inflyasiya modeli” adlandırılmışdır.

Kosmosun topologiyası.

İlk olaraq Eynşteyn bu ehtimalı tədqiq etmişdi ki, bizim Kainat sferik olabilər – onun fəzası ümumi nəzəriyyənin əyici effekti ilə nəhəng şar formasına düşmüşdür. O vaxtdan kosmoloqlar başa düşdülər ki, kosmosun çoxlu mümkün formaları var. Fəza və zaman bublik formasını ala bilər, Myobius petləsinə burula bilər və ya daha mürəkkəb struktur əmələ gətirə bilər. Riyaziyyatda bu formaların öyrənilməsi “topologiya”adlanır. Kainatın tsiklliyə malik nəzəri modeli hesab edir ki, Kainatın bir tərəfindən çıxıb və dərhal onun digər tərəfindən geri qayıtmaq mümkün olması “çoxəlaqəli Kainat”adlanır.

Müasir kosmologiya

Eynşteyn asteroidi.

Kosmosla maraqlanan onun adına asteroid adlandırılmasını özünə şərəf sayar, amma Eynşteynlə bu şərəf olduqca böyük olub. Asteroid 2001 Eynşteyn 1973-cü ildə isveçrə astronomu Paul Vild tərəfindən kəşv olunub. Bu səma cismi Mars və Yupiter arasında əsas enlikdə fırlanır və Günəş ətrafında 2,5 ilə bir tam dövrə vurur. Fantast və futuroloq ser Artur Klark bir dəfə zarafat edib ki, asteroid 2001 onun şərəfinə adlandırılmalıdır, çünki, o, “2001: Kosmik odisey” romanını yazıb. Amma Eynşteyn onu qabaqlayıb.

Eynşteyn.

Sonralar eynşteynium adlandırılan kimyəvi elementi ilk dəfə olaraq 1952-ci ildə tarixdə ilk dəfə hidrogen bombası partlayışı zamanı zərbə dalğalarındakı hissəciklər arasında müşahidə edilmişdir. Eynşteynium yüksək radioaktivliyə malikdir (və olduqca zəhərlidir). Onun nüvəsində 99 proton və ən stabil formasında 153 neytron var. Beləliklə, bu element qeyri-adi dərəcədə ağırdır: o, atom stansiyalarında istifadə olunan urandan ağırdır. Nə qədər təhlükəli olduğunu nəzərə alaraq deyə bilərik ki, yaxşı ki, eynşteynium təbii şəraitlərdə rast gəlinmir. O, plutonium nümunələrini neytronlarla şüalandırmaqla nüvə reaktorlarında (və ya partlayışlar yolu ilə) alınır.

Eynşteyn xaçı. Demək olar ki, Eynşteynin şərəfinə ən uyğun gələn odur ki, Peqasa bürcündəki kvazarın dörd qat təsviri “Eynşteyn Xaçı” adlandırılmışdır. Kvazarlar qeyri-adi qalaktikalar olub müşahidə olunan Kainatın sərhəddində yerləşirlər. Eynşteyn Xaçı Yerdən təxminən 8 milyard işıq ili uzaq məsafədədir. Bizdən ən uzaqda olan məlum kvazara qədər olan məsafə 12,7 milyard işıq ilidir. Eynşteyn Xaçı xüsusiliyə malikdir: o, qravitasiya linzirlənməsinə bir nümunədir və bu fenomen haqqında ilk fikir söyləyən də Eynşteyndir.

 
 

Mənbə: Эйнштейн / ред. П.Парсонс, пер. с англ. З.Мамедьярова, Е.Фоменко. М.: РИПОЛ классик, 2015, 160с.

2017-01-30   8349