NKPI

Maraqlı Məlumatlar

AQRESSİYA VƏZİYYƏTİNİN DİAQNOSTİKASI

(Bass-Darki sorğusu)

 

“Aqressiya” sözü bu gün olduqca çox tez-tez geniş konteksdə istifadə olunur və odur ki, bir sıra qatlardan və ayrı-ayrı mənalardan ciddi “təmizlənməyə” ehtiyacı var.

Müxtəlif müəlliflər öz tədqiqatlarında aqressiyanı və aqressivliyi müxtəlif cür müəyyən edirlər: insanın “tutduğu ərazini müdafiə” üçün yaranan reaksiya (Lorend Ardri); hakimiyyətə cəhd kimi (Morrison); şəxsiyyətin insana düşmən olan ətrafa reaksiyası (Xorsi, Fromm). Aqressiyanı və frustrasiyanı əlaqələndirən nəzəriyyə olduqca geniş yayılmışdır (Maller, Deeb, Dollard).

Aqressivlik dedikdə, şəxsiyyətin əsasən subyekt-subyekt münasibətləri sahəsində destruktiv meylin olmasını xarakterizə edən xüsusiyyəti başa düşülməlidir. Ehtimal ki, insan aktivliyinin destruktiv komponenti yaradıcı fəaliyyətdə vacibdir, belə ki, fərdi inkişaf təlabatı qaçılmaz olaraq insanlarda maneələri dağıtmaq və keçmək, bu prosesə mane olanları keçmək qabiliyyəti yaradır.

Aqressivlik kəmiyyət və keyfiyyət xarakteristikasına malikdir. Hər bir xüsusiyyət kimi o müxtəlif ifadə dərəcələrinə malikdir: demək olar ki, tam yoxluqdan onun mümkün olan inkişafına qədər. Hər bir şəxsiyyət müəyyən dərəcədə aqressivliyə malik olmalıdır. Onun olmaması passivliyə, idarə olunmağa, konformluğa gətirib çıxarır. Onun həddindən artıq inkişafı şəxsiyyətin bütün simasını müəyyən edir. Öz-özlüyündə aqressivlik subyekti şüurlu təhlükəli etmir, belə ki, aqressivlik və aqressiya arasındakı mövcud əlaqə sərt deyil, digər tərəfdən aqressiya aktının özü şüurlu təhlükəli və bəyənilməyən formaları almaya bilər. Gündəlik şüurda aqressivlik “qəsdən aktivlik” sinonimi kimi qəbul olunur. Lakin öz-özlüyündə destruktiv davranış “pis niyyətliliyə” malik deyil, onu fəaliyyət motivi, aktivliyin inkişafı müəyyən dəyərlərin naminə olduqda onu belə edir. Xarici görünüşcə praktiki fəaliyyətlər oxşar ola bilər, amma onların motivasiya komponentləri tamamilə bir-birinə əksdir.

Bundan çıxış edərək aqressiv halları iki əsas tipə bölmək olar; motivasiyalı aqressiya, dəyərin özü kimi, ikinci – instrumental, vasitə kimi. Praktik psixoloqları motivasiyalı aqressiya şəxsiyyətə xas olan destruktiv meyllərin səviyyəsini müəyyən edib böyük mümkün ehtimal ilə açıq motivasiyalı aqressiya mümkünlüyünü proqnozlaşdırmaq olar. Belə diaqnostika prosedurlarından biri Bass-Darki sorğusudur.

A.Bass öz sələflərinin müəyyən müddəalarını qəbul edərək aqressiya və düşmənçilik anlayışlarını ayırır və sonuncunu belə təyin edir: “-insanların və hadisələrin neqativ hiss olunması və neqativ qiymətləndirməsini inkişaf etdirən reaksiya”.

Öz sorğusunu yaradaraq A.Bass və A.Darki aşağıdakı növ reaksiyaları fərqləndirmişlər:

  1. Fiziki aqressiya - digər şəxs üçün fiziki güc tətbiqi;
  2. Dolayı – aqressiya dolayı yolla başqa insana istiqamətlənib və ya heç kimə istiqamətlənməyib.
  3. Qıcıqlanma – xırda həyəcanlanma zamanı neqativ hisslərin yaranmasına hazır olmaq (özündən çıxma, kobudluq).
  4. Neqativlik – passiv müqavimətdən müəyyən olunmuş adətlər və qanunlara qarşı aktiv mübarizəyə qədər davranışda müxtəlif mövqe.
  5. İnciklik – həqiqi və uydurulmuş fəaliyyətə görə ətrafdakılara həsəd və nifrət.
  6. Şübhəlilik – insanlara qarşı inamsızlıqdan və ehtiyatlılıqdan digər adamların ziyan gətirmə planı qurmaq və ziyan vermək istəyi haqqındakı inama qədər diapazon.
  7. Verbal aqressivlik – neqativ hisslərin forma (qışqırma, cığ-vığ) və ya sözlərlə (lənətləmə, hədələr) ifadəsi.
  8. Günahlılıq hissi – subyektin belə mümkün inamının ifadəsidir ki, o, pis insandır, pis hərəkət edir, həmçinin onun vicdan əzabı çəkməsidir.

Sorğu 75 təsdiqdən ibarətdir ki, sınaqdan keçən insan “hə” və ya “yox” cavabı verməlidir.

  1. Bəzən mən başqalarına zərər vermək istəyimlə bacara bilmirəm.  Hə   Yox
  2. Bəzən sevmədiyim insanların qiybətini qırıram.   Hə   Yox
  3. Mən tez qıcıqlanıram, amma tez sakitləşirəm.    Hə   Yox
  4. Əgər məndən yaxşı xahiş etməsələr mən yerinə yetirmirəm.    Hə   Yox
  5. Mən mənə icazə veriləni heç də həmişə almıram.    Hə   Yox
  6. Mən bilmirəm ki, insanlar mənim arxamca nə danışırlar.    Hə   Yox
  7. Mən dostlarımın davranışına haqq qazandırmaqda onlara bunu hiss etdirirəm.   Hə   Yox
  8. Mən kimisə aldatdıqda üzücü vicdan əzabı çəkmişəm. Hə   Yox
  9. Mənə elə gəlir ki, mən insanı vura bilmərəm. Hə   Yox
  10. Mən heç vaxt elə qıcıqlanmıram ki, əşyaları atım. Hə   Yox
  11. Mən həmişə başqalarının çatışmazlıqlarına mərhəmətli yanaşıram. Hə   Yox
  12. Əgər qoyulmuş qaydalar xoşuma gəlmirsə, onları pozmaq istəyirəm. Hə   Yox
  13. Digərləri demək olar ki, həmişə əlverişli şəraitdən istifadə etməyi bacarırlar. Hə   Yox
  14. Mənə gözlədiyimdən daha çox dostcasına yanaşan insanlarla ehtiyatlı oluram. Hə   Yox
  15. Mən çox vaxt insanlarla razılaşmıram. Hə   Yox
  16. Bəzən ağlıma elə fikirlər gəlir ki, onlara görə utanıram. Hə   Yox
  17. Əgər kimsə məni birinci vursa mən ona cavab vermərəm. Hə   Yox
  18. Mən qıcıqlandıqda qapıları çırpıram. Hə   Yox
  19. Mən hesab ediləndən daha çox qıcıqlandırıcıyam. Hə   Yox
  20. Əgər kimsə özünü rəis kimi hesab edirsə mən həmişə onun əksinə gedirəm. Hə   Yox
  21. Mənim taleyim məni bir qədər kədərləndirir. Hə   Yox
  22. Düşünürəm ki, çox adam məni sevmir. Hə   Yox
  23. Əgər insanlar mənimlə razı olmasalar mən mübahisədən özümü saxlaya bilmirəm. Hə   Yox
  24. İşdən boyun qaçıran insanlar günahlarını hiss etməlidirlər. Hə   Yox
  25. Kim məni və ailəmi təhqir edirsə, dalaşmaq şəraiti yaradır. Hə   Yox
  26. Mən kobud zarafat edə bilmirəm. Hə   Yox
  27. Mənə güləndə məndə qəzəb yaranır. Hə   Yox
  28. İnsanlar özlərini rəis hesab etdikdə mən hər şeyi edirəm ki, onlar lovğalanmasınlar. Hə   Yox
  29. Demək olar ki, hər həftə mənə xoş gəlməyən kimisə görürəm. Hə   Yox
  30. Kifayət qədər çox insan mənə həsəd aparır. Hə   Yox
  31. Mən tələb edirəm ki, insanlar mənə hörmət etsinlər. Hə   Yox
  32. Məni o incidir ki, valideynlərim üçün az edirəm. Hə   Yox
  33. Sizi daima incidən adamlar layiqdirlər ki, onların “burunlarına çırtma vurulsun”. Hə   Yox
  34. Mən qəzəbdən qəmgin olmuram.
  35. Əgər mənə layiq olduğumdan pis yanaşırlarsa, məm əhvalımı pozmuram. Hə   Yox
  36. Əgər kimsə məni özümdən çıxarırsa mən diqqət vermirəm. Hə   Yox
  37. Mən bunu göstərməsəm də bəzən məni həsəd narahat edir. Hə   Yox
  38. Bəzən mənə elə gəlir ki, mənə gülürlər. Hə   Yox
  39. Hətta mən hirslənsəm də “kəskin” ifadələr işlətmirəm. Hə   Yox
  40. Mən istəyirəm ki, səhvlərim bağışlansın. Hə   Yox
  41. Əgər nadir hallarda cavabını verirəm. Hə   Yox
  42. Nə zaman mən istəyən kimi alınmasa bəzən inciyirəm. Hə   Yox
  43. Bəzən insanlar tək iştirakları ilə məni qıcıqlandırırlar. Hə   Yox
  44. Elə adam yoxdur ki, həqiqətən də mən ona nifrət edim. Hə   Yox
  45. Mənim prinsipim: “Heç vaxt “yad adama” inanmamaq. Hə   Yox
  46. Kimsə məni qıcıqlandırsa, hazıram ki, onun haqqında düşündüklərimi deyəm. Hə   Yox
  47. Mən çox şey edirəm ki, sonra onlara görə peşiman oluram. Hə   Yox
  48. Əgər mən hirslənirəmsə, kimisə vura bilərəm. Hə   Yox
  49. Uşaqlıqdan mən heç vaxt qəzəb qığılcımları göstərməmişəm. Hə   Yox
  50. Mən çox vaxt özümü partlamağa hazır olan barıt çəlləyi kimi hiss edirəm. Hə   Yox
  51. Əgər hamı bilsəydi ki, mən nə hiss edirəm, hesab edərdilər ki, mən birlikdə işləmək üçün çətin olan adamam. Hə   Yox
  52. Mən həmişə düşünürəm ki, hansı gizli səbəblər insanları məcbur edir ki, mənim üçün nəsə yaxşı bir şey etsinlər. Hə   Yox
  53. Mənim üstümə qışqıranda mən də cavab olaraq qışqırıram. Hə   Yox
  54. Uğursuzluq məni kədərləndirir. Mən başqalarından nə az, nə də çox dalaşıram. Hə   Yox
  55. Mən başqalarından nə az, nə də çox dalaşıram. Hə   Yox
  56. Mən xatırlaya bilərəm ki, o qədər qəzəbli olmuşam ki, əlimə keçən şeyi götürüb sındırmışam. Hə   Yox
  57. Bəzən hiss edirəm ki, dalaşmağa birinci mən hazıram.
  58. Bəzən düşünürəm ki, həyat mənimlə ədalətsizdir. Hə   Yox
  59. Əvvəllər elə düşünürdüm ki, əksər adamlar düz danışır, artıq indi belə düşünmürəm. Hə   Yox
  60. Mən yalnız qəzəbdən söyürəm. Hə   Yox
  61. Mən düzgün hərəkət etmədikdə vicdan əzabı çəkirəm. Hə   Yox
  62. Əgər öz hüquqlarımı müdafiə etmək üçün fiziki güc tətbiq etməyim lazım gəldikdə mən onu tətbiq edirəm. Hə   Yox
  63. Bəzən öz qəzəbimi yumruğum masaya vurmaqla ifadə edirəm. Hə   Yox
  64. Mənə xoş gəlməyən adamlara qarşı kobud oluram. Hə   Yox
  65. Mənə ziyan vura bilən düşmənim yoxdur. Hə   Yox
  66. Əgər insan ona layiq olsa da onu yerində otuzdura bilmirəm. Hə   Yox
  67. Çox vaxt düşünürəm ki, düzgün yaşamamışam. Hə   Yox
  68. Elə adamlar tanıyıram ki, məni dalaşmaq həddinə çatdıra bilər. Hə   Yox
  69. Mən xırda şeylərə görə kədərlənmirəm. Hə   Yox
  70. Nadir hallarda ağlıma gəlir ki, insanlar məni hirsləndirməyə və ya təhqir etməyə çalışır. Hə   Yox
  71. Mən çox vaxt insanları yalnız hədələyirəm, baxmayaraq ki, hədələrimi həyata keçirməyə çalışmıram. Hə   Yox
  72. Son vaxtlar mən zəhlətökən olmuşam. Hə   Yox
  73. Mübahisədə tez-tez səsimi qaldırıram. Hə   Yox
  74. Mən adətən insanlara pis münasibətimi gizlədirəm. Hə   Yox
  75. Mən mübahisə əvəzinə nə iləsə razılaşmağı məqsədə uyğun sayıram. Hə   Yox

Sorğu tərtib edərkən aşağıdakı prinsiplər istifadə olunub:

  1. Sual yalnız aqressiyanın bir formasına aid ola bilər.
  2. Suallar elə tərtib olunur ki, sualın cavabına ictimai təqdirin təsiri daha çox azalsın.

Cavablar 8 şkala üzrə aşağıdakı kimi qiymətləndirilir:

1.Fiziki aqessiya:

“hə” = 1, “yox” = 0:1, 25, 31, 41, 48, 55, 62, 68,      “yox” = 1, “hə” = 0: 9, 7

2.Dolayı aqressiya:

“hə” = 1, “yox” = 0:2, 10, 18, 34, 42, 56, 63,            “yox” = 1, “hə” = 0: 26, 49

3.Qıcıqlanma:

“hə” = 1, “yox” = 0:3, 19, 27, 43, 50, 57, 64, 72,      “yox” = 1, “hə” = 0: 11, 35, 69

4.Neqativizm:

“hə” = 1, “yox” = 0:4, 12, 20, 28,                               “yox” = 1, “hə” = 0: 36

5.İnciklik:

“hə” = 1, “yox” = 0:5, 13, 21, 29, 37, 44, 51, 58.

6.Şübhəlilik:

“hə” = 1, “yox” = 0:6, 14, 22, 30, 38, 45, 52, 59,      “yox” = 1, “hə” = 0: 33, 66, 74, 75

7.Verbal aqressiya:

“hə” = 1, “yox” = 0:7, 15, 23, 31, 46, 53, 60, 71, 73,  “yox” = 1, “hə” = 0: 33, 66, 74, 75

8.Günahkarlıq hissi:

“hə” = 1, “yox” = 0:8, 16, 24, 32, 40, 47, 54, 61, 67

      Ədavət indeksi özündə 5 və 6-cı şkalanı, aqressivlik indeksi (həm birbaşa, həm də motivasiyalı) özündə 1, 3, 7-ci şkalaları birləşdirir.

      Aqressivlik norması onun indeksinin 21 plyus-minus 4 olan qiyməti, ədavətlilik indeksinin 6,5-7 plyus-minus 3 qiyməti olur.

 

Mənbə: Психологические тесты/под ред. А.А. Карелина. – М.: Изд.-во. ВЛАДС – ПРЕСС, 2007, Т-2.-248 с.

2016-05-11   5407